English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
ئایندەی ھەریمی کوردستان لە قەیرانەکانی ئیستای روژھەلاتی ناوەراستدا
2016-03-31 [10:44 AM]


نووسینی:م.عمرعلی رشید-شیخ بزینی-ماموستالەکۆلیژی یاساورامیاری زانکۆی سەلاحەدین 

پیشەکی :- 

پرسی کورد وەک پرسی نەتەوەیەکی پارچە پارچەکراو کومەلە فاکتەر گەلیکی ناوەخویی, ھەریمی و نیودەولەتی بەشداربونەورولیان بینیوە لەدروستکردنی کیشەکەو لەبەردەوامی قەیرانەکەو چارەسەر نەبونیشی رولی مەزنیان گیراوە. 
لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم وروخاندنی ئیمبراتوریەتی عوسمانی وولاتەزلھیزەکان بەتایبەتی بەریتانیاوفرنسا بەپیی بەرژەوەندیەکانی خویان نەخشەی نوێیان بو روژھەلاتی ناوەراست دارشت کومەلە دەولەتیکی تازەیان دروستکرد بەلام سەبارەت بەکوردستان لەدووپارچەوە کردیان بەچوارپارچە ولکاندیان بەدەولەتانی دەوروبەر وەک عیراق و سوریا پیناسەبونی عیراق و سوریایان لەسەر سەپاند . 
ئەگەر بێین باسی پرسی کورد بکەین لەعیراق وەک پرسی نەتەوەیەکی بەشبەشکراو لەناوەروکدا پرسی زمان و خاک و کلتورو شوناسی نەتەوەیی بووە لەھەموومافیکی نەتەوەیی بیبەشکراوە حکومەتەیەک لەدوای یەکانی عیراقیش ئامادەنەبوون بەپیی بنەماو پرنسیبەکانی مافی چارەخونوسین چارەسەریکی ئاشتیانەو دیموکراتیانە بو ئەم پرسانە بدوزنەوە بەلکو بە پیچەوانەوە لەریگەی بەکارھینانی زەبروزونگ و توقاندن و بەکارھینانی ھیزی سەربازی و بەعەرەبکردنی خاکی کوردستان ھەولیان داوە مورکی نەتەوەیی بەتەواوی بسرنەوە وەلەسەردەمی حزبی بەعس گەیشتە ئەوپەری لوتکە. 
وەفاکتەری ھەریمی و نیودەولەتی ئەوکات ھوکاریکی یارمەتی دەربوون بوئەم سەرکوتکردنە پلان وبەرژەوەندی وریکەوتنامەی ھاوبەشیان ھەبوو بو ئەم دژایەتیکردنە, بەلام گەلی کورد لەخەباتی خوی بەردەوام بوو ھەولی دا لەگەل گورانکاریەکان وپیشھاتە سیاسیەکانی ناوەخویی و ناوچەکەو نیو دەولەتی خوی بگونجینیت و سوود لەدەرفەتەکان وەربگریت. دوای داگیرکردنی کویت لەسالی ١٩٩١لەلایەن رژیمی عیراق بەھوی ئەم گورانکاریەسیاسیانەی لەناوچەکەدا سەریان ھەلدا کورد توانی وەک فاکتەریکی بەھیزی سیاسی لەسەر گورەپانی سیاسی ناوچەکەدا رول ببینی, ئەویش ئەنجامدانی راپەرینە مەزنەکەی ١٩٩١ و بەدواداھاتنی کوچرەوە مەزنەکەو دروستبوونی ناوچەی ئارام بەبریاری (٦٨٨)نەتەوەیەکگرتوەکان لەنیسانی ١٩٩١ دواتریش پروسەی ئەنجامدانی ھەلبژاردن لە٢٢-٥-١٩٩٢ لەکوردستان و دامەزراندنی بەرلەمان و حکومەتی ھەریمی کوردستان کیشەی کورد پیی نایە قوناغیکی نوییەوە و پیشکەوتنیکی بەرچاوی بەخویەوە بینی.
لەدوای رووداوەکانی ١١سبتمبەری٢٠٠١تەنگژەی نیوان عیراق وئەمریکا زیادی کردو ھیماو ئاماژەکان گورانکاری چاوەروانکراو لەعیراق بەدەرکەوتن ئەوەبوو لە٩نیسانی٢٠٠٣کوتایی بەدەسەلاتی رژیمی دکتاتوری عیراق ھات بویەکەمجاریش لەمیژووی عیراقدا سەرانسەری ناوچەکوردستانیەکان ئازادبکرین کورد بووە فاکتەریکی گرنگ لەھاوکیشەی سیاسی عیراق کەپەراویزخستنی ئاسان نیە. 
بەھوی کاریگەری فاکتەری ھەریمی ونیودەولەتی لەسەرپروسەی سیاسی لەعیراق وناوچەکەدا روژھەلاتی ناوەراست لەبەردەم گورانکاری خیراومەزندایە ئەویش بەتایبەتی دوای پەیدابوونی داعش لەناوچەکە بەتایبەتی لەعیراق و سوریا کەتاوەکو ئیستا چەند ناوچەیەکی سونەنشینیان لەبەردەستدایە.
روژھەلاتی ناوەراست: چەمکیکی سیاسی نوییە(Middle East) بویەکەمجار ئەلفریدماھان ئەم دەستەواژەی بەکارھینا ئەوناوچە فراوانەی کەھەلکەوتەیەکی گرنگی جیوسیاسی ھەیە لەجیھاندا کە(٧٥%) درامەتەسروشتیەکانی جیھان لەم ناوچانە پیک دەھینن, کونترولکردنی سەرچاوەکانی ووزە(نەوت, گاز) دەرھینان و ھەناردەکردنی بووەتە ھوی کیبرکی لەنیوان وولاتە زلھیزەکان, پاشان (جورج بیکوفرنسی و مارک سایکسی بریتانی) لەسالی ١٩١٦ئەم ناوچەیان دابەشکرد. 
سەروک دەبلیو بوش  پاش ھیرشەکانی ١١سبتمبەر لە٩-٥-٢٠٠٣ لەووتاریکدا لەزانکوی کارولینای باشور ئەوستراتیژە نوییەی خستیەروو کەبەپروژەی روژھەلاتی ناوەراستی گەورە ناسراوە. 
پروژەکەش لەبوچونی پسپوران پیش ئەوەی پروژەیەکی سیاسی وئابوری بیت لەبنچینەدا پروژەیەکە بۆ گورینی دیموگرافیای وولاتانی روژھەلاتی ناوەراستە بەتایبەتی وولاتانی عەرەبی. لەراستیدا کوردستان دەکەویتە ئەوجوگرافیایەی کەپروژەی روژھەلاتی ناوەراست گەورەدەگریتەوە بویە تیگەیشتن لەم پروژەیەومامەلەکردنی ھوشیارانە لەگەلیدا بەکاریکی گرنگ و پیویست دەزانریت نەوەک بوسیاسەتمەدارانی کورد بەلکو بوگەلی کورد بەگشتی. 
کەئیستا لەھەریمی کوردستان خوشبەختانە بەپشتیوانی ھیزی پیشمەرگە زوربەی ناوچە کوردستانیەکان رزگارکراوە کاتی ئەوەھاتووە ناومالی خومان ریک بخەینەوە ھەنگاوبنیین بو ریفراندومی میللی لەھەریمی کوردستان بو راگەیاندنی دەولەتی سەربەخو چونکە بەھوی ئەوناسەقامگیریەی روژھەلاتی ناوەراست لەئارادایە و سەرقالبونی وولاتانی دەوروبەر بەکیشەناوەخویەکانی خویان وەک کیشەی ئابوری بەتایبەتی دابەزینی نرخی نەوت لەم دوایانەدا. 
دانانی بەردی بنەغای سەروکایەتی ھەریم, کوردی کردە فاکتەروتوخمیکی گرنگ لەھاوکیشەسیاسەکانی عیراق وناوچەکەدا ئەمەش وای کرد ھەولیر وەک پایتەختی دەولەتانی ناوچەکە ببیتە خاوەن بریارو پیگەیەکی گرنگ بەشیوەیەک بوو بەویستگەی گەشتەسیاسی ودبلوماسی وولاتەگەورەکان بو گفتوگو وراویژکردن لەگەل سەرکردایەتی سیاسی کورد سەبارەت بەپیشھات وگورانکاریە ساسیەکان.
پەیوەندیەکانی ھەریمی کوردستان لەسەر ئاستی نیودەولەتی و ھەریمی گورانکاریەکی گەورەی بەخویەوە بینی :- 
لەسەر ئاستی نیودەولەتی:- لە٢٣-١١-٢٠٠٥(مسعودبارزانی) سەروکی ھەریم بەیاوەری شاندیک بەشیوەیەکی فەرمی بانگھیشتی وولایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکاوچەند وولاتیکی ئەوروپی کرا لەکوشکی سپی لەلایەن(جورج دبلیوبوش) پیشوازی لیکرا. ئەم سەردانەفەرمیەی سەروکی ھەریمی کوردستان بوئەمریکا دانپینان بووە بەواقعی ئەمروی ھەریمی کوردستان ودام ودەزگاشەرعیەکان وەک برلمان و حوکمەت و دەسەلاتی دادوەری و سیستەمی دیموکراتیانەی ھەریمی کوردستان وریزگرتن بووە لەبریاری بەرلەمان بو ھەلبژاردنی سەروکی ھەریم. ئەم بەیەکگەیشتنەی(بارزانی وبوش) دەستپیکیک بووە لەدامەزراندنی زنجیرەیەک بەرژەوەندی ھاوبەش لەنیوان کوردو ئەمریکا لەعیراق و روژھەلاتی ناوەراست. کەکورد دەتوانیت رولیکی کاراوپوزەتیف لەگورانکاری سیاسی ناوچەکەدا بگیریت وەتوانایان ھەیە ببنە ھیزیکی سەرەکی لەپروسەی دیموکراسی کردنی ناوچەکەدا. 
ئەمریکا ھەولدەدا بەرژەوەندیەکانی خوی بپاریزی لەریگەی پتەکردنی پەیوەندی لەگەل ھەریمی کوردستان لەم چەند خالانەی خوارەوە:
١- رووبەرووبونەوەی تیرور بەوپییەی ھەرەشەیە بوسەر بەرژوەندیەکانی ئەمریکا لەروژھەلاتی ناوەراست.
٢- پاریزگاریکردن لەجیگیربوونی نەوت ودابینکردنی.
٣- دابینکردنی ئاسایشی ئیسرائیل.
٤- پەرەپیدانی دیموکراتی ومافی مروڤ. 
ئەم بەرژەوەندیوستراتیژیانەی ئەمریکا لەجیھان وروژھەلاتی ناوەراست وھاوئاراستەیە لەگەل بەرژەوەندی کورد بەتایبەتی لەھەریمی کوردستان دەتوانریت ببیت بەیەکیک لەوفاکتەرو پیگانەی کەیارمەتیدەرو پالپشتی کەربیت بوئەمریکا لەپروسەی بەدیموکراسی کردنی روژھەلاتی ناوەراست بەپیچەوانەوە ھەندی لەولاتان لەناوچەکە وەک ئیران وتورکیاوسوریا وسعودیە بەتوندی دژایەتی ئەم پروژەیەدەکەن.  
وەلەسەرئاستی ھەریمی وعەرەبی:- داوەتکردنی فەرمی سەروکی ھەریم لەنزیکەوە راویژکردن لەگەلی خوی لەخویدا دانپیدانانە بە واقعی ئەمرۆی ھەریمی کوردستان سەبارەت بەھاوکیشەسیاسیەکانی عیراق و ناوچەکە پسپورانی سیاسی ئەم سەردانەی سەروکی ھەریم بەوەچەرخانیک وگورانکاریەکی زور خیرا لەپەیوەندیەکانی کورد و وولاتانی عەرەب لەقەلەم دەدەن.
روژھەلاتی ناوەراست بەدریژایی سەدەیەک ناوچەیەکی پر لەململانی وکیشە وناسەقامگیر بووەوزیاتر لەچەندین جەنگی گەورەوخویناوی بەخویەوەبینیوە ئیستاش پاشماوەوگرژیو ئالوزیەکانی تەواونەبوون گرنگترین ھوکارەکانی ناسەقامگیری لە روژھەلاتی ناوەراست گرنگی سترتیژیەتی ئەم ناوچەیە کەپەیوەستە بە بەرژەوەندیەستراتیژیەکانیو ولاتانی زلھیزبەردەوام ھەولدەدەن کونترولی سەرچاوەکانی ووزەی ئەم ناوچانە بکەن وەھەروەھا نیشاندانی بالادەستی خویان لەم ناوچە بخەنەروو بویە ئەم وولاتەزلھیزانە لەململانی بەردەوام دان ئەمەلەلایەک و ململانی ناوەخویی وولاتانی روژھەلاتی ناوەراست لەلایەکی تروەک (ناکوکی عرب-اسرائیل, ایران-اسرائیل, ایرانی شیعە –عربی سنە) وەجیاوازی نەتەوەوئایین ومەزھەب بەردەوم لەبەریەکەوتنی ململانی دان وەکیشەی سیستەمی سیاسی ونەبونی دیموکراسی وشکسھینانی سیستەمی حوکمرانی ھەندیک لەوولاتان بوونیان ھەیە. ھەندیک لەپسپوران پیانوایە روژھەلاتی ناوەراست بەدڵی جیھان دادەنریت ئەوەی کونترولی بکات ئەواکونترولی ھەموو جیھانی کردووە وەکوردستانیش جەرگەی روژھەلاتی ناوەراستی گرتوە کەدەتوانین بلیین دلی روژھەلاتی ناوەراستە لەناوجەرگەی نەخشەی جیوسیاسی جیھان دایە ھەرئەم ھوکارەش وای کردووە کوردستان لەکونەوە شوینی ململانی وولاتە گەورەکانی جیھان بیت بەھویەوە دووچاری کاولکاری و دابەشبوون بیت بیگومان ھەرگورانکاریەک لە روژھەلاتی ناوەراست رووبدات راستەوخو رەنگدانەوەی لەسەر کوردستان ھەبووە بەشیوەیەک لەشیوەکان لەکوردستان بوونیان ھەبووە ھەر لەگرنگی بوونی سەرچاوەی ئاوی شیرین و سروشتیەکان و شوینی جیوپولیتیک و ووزەو دەولەمەندی ئابوری .
دوای بەھاری عەرەبی و سەرھەلدانی داعش لەعیراق وسووریا پیشھات و پەرەسەندنی خیرا کاریگەری لەسەر رەوشی پەیوەندیەکانی زلھیزەکان و وولاتانی ھەریمی کرد لە روژھەلاتی ناوەراست. ئەگەر بەووردی سەیری بەرژەوەندیەکانی وولاتەزلھیزەکان بکەین لە روژھەلاتی ناوەراست دەبینین ھەرلایەک کومەلیک سترانیژی تایبەت بەخوی ھەیە ولەروانگەی بەرژەوەندیەکانی خوی ھەنگاو دەنیت. 
بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە روژھەلاتی ناوەراست :- دوای رووداوەکانی ١١سبتمبەر ئەمریکا ھەولی داوە پەیوەندیەکانی ایران لەگەل سووریا و حزب اللە ھەلبوەشینیت وەزەمینەیەکی پتەو بوئاسایشی اسرائیل دابین بکات وەھاوپەیمانیەکانی رووسیا لەناوچەی روژھەلاتی ناوەراست کەم بکاتەوە پاش قەیرانەکانی نیمچە دورگەی قرم ئەمریکا ھەولی داوە لەریگەی تورکیاوە ریگەکانی دەریایی لەرووسیا برگیت بەتایبەتی لەدەریای رەش و ناوەراست ئەویش بەروخاندنی رژیمی سوریا کوتایی بەبنکە سەربازیەکانی رووسیا لەسوریا دیت.  
ئەمریکا(٣)بەرژەوەندی ستراتیژی لە روژھەلاتی ناوەراستدا ھەیە کەئەوانیش:-
١- دابینکردنی ووزە.
٢- پاراستنی ئاسایشی اسرائیل
٣- رووبەرووبونەوەی تیروروپاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا.
بوپاراستنی ئەم سێ بەرژەوەندیە ئەمریکا پاریزگاری لەبوونی سەربازی خوی لەگەل ھاوپەیمانەکانی دەکات بوارنادات ھیچ ھیزیکی تر لەناوچەکەدا بوونی ھەبیت, ئەگەرچی رووسیاو ئەوروپا وولاتیکی زوربەھیزن بەلام ئەمریکا بوارنادات کەبتوانن کیبرکی ئەمریکا لەم ناوچەیەدا بکەن ئەگەرچی ئەم وولاتانە بەرژەوەندی ھاوبەش کویاندەکاتەوە وەک پاراستنی سەرچاوەکانی ووزەلەجیھان و ھەرەشەکانی توندرەوەکانی ئیسلامی وھیمن وئاسایش روژھەلاتی ناوەراست. 
بەرژەوەندیەکانی رووسیا لەناوچەی روژھەلاتی ناوەراست:- رووسیا بوپاراستنی بەرژەوەندیەکانی لەسوریا بەتایبەتی بنکە سەربازیەکانی دژایەتی تورکیا دەکات چونکە تورکیا لەگەل روخانی رژیمی سووریایە لەلایەکی تریشەوە تورکیا لەداھاتوو بەنیازی دروستکردنی (٣)ھیلی گرنگی گازی سروشتیە لەشیوەی توڕێک مەبەست لەم ھیلانە گواستنەوەی گازی سروشتی دەریای خەزەروتورکمانستان وھەریمی کوردستانە بو وولاتانی ئەوروپا. ئەمەش لەرووی جیوپولیتیکەوە زیان دەگەیەنی بەرووسیا ئەمەش دەبیتە ھوی ئەوەی لەداھاتووەیەکی نزیکدا ئەوروپا پیداویستیەکانی گازی سروشتی دابین بکات وپیویستی بەرووسیا نەمینیت . لەلایەکی ترەوە تورکیا ئەم ھیلەی کەناوی (ئابوکایە) کەگازی سروشتی روسی لەژیردەریای رەشەوە دەگەینیتە ئەوروپای روژئاوا رایگرتووە ئەمەش بووەتە ھوی زیان گەیاندن بەرووسیا. 
پەرەسەندنی ھیزەئیسلامیەکان لە روژھەلاتی ناوەراست مەترسی لەسەرئاسایشی نەتەوەیی رووسیاھەیە چونکە رابردوویەکی تالی لەگەل گروپە ئیسلامیەکان ھەبوو بەتایبەتی لەشیشان کەزور گرفتیشی بو دروستکرد وەک ئاشکرایە ئەگەر بیتو گروپەئیسلامیەکان لە روژھەلاتی ناوەراست سەرکەوتن بەدەست بھینن دەبیتە ھوی تەشەنەکردنی ئیسلامیەکان لەباکوری قفقاسیاو تەتەرستان و چیچانستان لەرووسیا. 
مەترسیەکی رووسیا لەروخاندنی رژیمی سوریا ئەوەیە قەتەر بەنیازە لەریگەی خاکی سووریاوە گازی سروشتی بگوازیتەوە بو دەریای ناوەراست و پاشانیش بو وولاتانی ئەوروپا بویە رووسیا لەگەل مانەوەی رژیمی بەشارئەسەدە لەسوریا. وەک ئاشکرایە رووسیا لە روژھەلاتی ناوەراست دووھاوپەیمانی سەرەکی ھەیە ئەویش ایران وسوریایە ئەگەرھاتوو سووریا رووخا ئەواشکومەندی رووسیا لەجیھان لاواز دەبیت لەداھاتوودا وولاتانی جیھان پەیوەندی ستراتیژی لەگەل نابەستن رووسیا وەک وولاتیکی ئاسایی سەیردەکریت. ئیران ھاوپەیمانی بەھیزی رووسیایە لە روژھەلاتی ناوەراست بووچون وایە ئەگەر بیتوو لەداھاتوو سووریا بروخیت ئەوا ئامانجی یەکەم ئیران دەبیت کە ببیتە گورەپانی دەستپیکردنی شەری ناوەخو ھەرئەمەش وای کردووە ئیران بەھەموو جوریک پشتگیری رژیمەکەی بشاراسد بکات لەسووریا. 
کوردستان لەکوییەوەی ململانیەکاندایە؟ 
پرسی راگەیاندنی دەولەتی سەربەخوی کوردستان:- یەکیک لە ھیواوئاواتەکانی ھەرنەتەوەیەک گەیشتنەبەمافی چارەی خونووسین ودامەزراندنی دەولەتی خوی زوربەی دانیشتوانی ھەریمی کوردستان لەمیللەتی کورد پیکھاتووە بویەئەرکی گەورەی کەوتوتەئەستو بو دامەزراندنی دەولەتیکی سەربەخو ئەوەی ئیستا گرنگە ئیمە تیشکی بخەینەسەر دوای ئەوگورانکاریە گەورانەی کەلە روژھەلاتی ناوەراست دەگوزەری شایستەبوونی میللەتی کورد بوبریاردان لەمافی چارەی خوونوسین کەخوی لەدامەزراندنی دەولەتیکی سەربوخوی کوردستان دەبینیتەوە.
ئەگەر بگەرینەوە بو دستوری عیراقی سالی ٢٠٠٥ ئاماژەبەوەکراوە عیراق دەولەتیکی فدرالیە وھەریمی کوردستان بەشیکە لەم فدرالیەدا , تەنھا لەرووی یاسایەوە بەپیی یاسای گشتی نیودەولەتی و دستوری عیراق لەریگەی راپرسیەوە مافی جیابوونەوەی ھەیە پاشانیش ھەول بدات ئەم ھەریمە دانپیدانانی دەولەتان بەدەست بھینیت. 
راگەیاندنی دەولەتی کوردی پیویستی بەچەند پیداویستیەک ھەیە بوی ئامادەبکریت وەک(یاسایی, سیاسی, ئابوری, کومەلایەتی, روشنبیری....ھتد)کەھەموویان تەواوکەری یەکترن وەپیویستی بەپلان وستراتیژی بەھیز ھەیە. وەک دەزانن دەولەت بریتیە لە کومەلە کەسانیک کەلەسەر ناوچەیەکی جغرافی دیاریکراو نیشتەجین لەلایەن دەسەلاتیکەوە بەریوەدەبرین کەخاوەن سەروەرین. ئەویش خوی لەم توخمانە دەبینیتەوە :-
١- گەل:- بو دروستکردنی دەولەت تاوەکو ئیستا ھیچ پیوەریک نیە بو زوری یان کەمی دانیشتوان , بونمونە ژمارەی دانیشتوانی ھەریمی کوردستان ئیستازیاتر لەشەش ملیون دەخەملینریت.
٢- ھەریم:- ئەوچوارچیوەیە کەدەولەت دەسەلاتەکانی خوی ممارسەدەکات. رووبەری جوگرافی ھەریمی کوردستان کەپاریزگاکانی (ھەولیر, سلیمانی , کرکوک, دھوک, ھەلەبجە)و ھەمووناحیەوقەزاکانی پاریزگای نەینەوا جگە لە قەزاکانی موێل وبعاج و حەزەروەقەزاکانی خانقین و مندلی و کفری لەپاریزگای دیالەو وەناوەندی قەزای بەدرە لەکوت دەگریتەوە بە(٧٨٧٣٦)کم چوارگوشە دەخەملینریت. 
٣- دەسەلات:- لەپال ھەبوونی نەتەوە وناوچەیەکی جغرافی دیاریکراو پیویستە دەستەیەکی حوکمرانیش ھەبیت بو بەریوەبردنی کاروباری سیاسی. ھەریمی کوردستان لەسالی ١٩٩٢ تاوەکو ئیستا دەسەلاتی حوکمرانی ھەبووە. 
ھەموو ئەو توخمانەی سەرەوە ئاماژەمان پیدان لەھەریمی کوردستان داھەن ئەوانەش بەلگەن لەسەر ئەوەی بوون بە دەولەتیکی سەربەخوی تیدا بەدی دەکری لەرووی یاسای گشتی نیو دەولەتی. 
وە لەرووی یاسای دستوریەوە کە دستور لە کومەلە یاسایەک پیکھاتووە کەدەسەلاتەکانی دەولەت ریکدەخەن لەرووی پیکھاتەو تایبەتمەندی و پەیوەندی نیوانیان وبەدیارخستنی ماف وئەرکەکانی تاک لیرەدا دووبوچوون ھەیە لەرووی یاسایەوە ھەندیک پیانوایە تیوری دەولەت یەکیکە لەبابەتەکانی یاسای دستوری بەلام ھەندیکی تر بەپیچەوانەوە پیانوایە دستور ئامرازی دروستکردنی دەولەت نیە بەلکو دەولەت دروستکەری دستورە. 
کەواتە لەنیوان یاسای گشتی نیو دەولەتی ویاسای دستوری جیاوازی ھەیە سەبارەت بەبابەتی دەولەت چونکە یاسای نیو دەولەتی گشتی لەتیوری دەولەت دەکولیتەوە لەرووی چونیەتی دروستبونی تا ببیتە ئەندام لەکومەلگەی نیودەولەتی بەلام یاسای دستوری لەتیوری دەولەت دەکولیتەوە لەرووی دیاریکردنی جوری دەولەت (سادەیە, فدرالیە, کونفدرالیە). 
شایستەبوونی ھەریمی کوردستان لەرووی یاسای نیو دەولەتی گشتی:- 
مافی بریاردانی چارەی خونووسین لەسەرەتای شورشی فرنسا لەسالی ١٨٧٩باسی لیوەکراوە دواتریش لەلایەن سەروکی ئەمریکا(ویلسن) پاش جەنگی جیھانی یەکەم جەختی لەسەرکردەوە بەلام پاش جەنگی جیھانی دووەم لەلایەن نەتەوەیەکگرتوەکان وەک بنچینەیەکی یاسای نیو دەولەتی گشتی چەسپا. 
وەلەسالی ١٩٦٠ زور راشکاوانە باسی سەربەخوبوون و جیابوونەوەی گەلان کرا وەلەسالی ١٩٧٠ لەلایەن کومەلەی گشتی بەبریاری(٢٦٢٥)جەختی لیکرایەوە, ھەموو ئەو بریارانەی کە دەرچوون بەلگەی ئەوەن مافی چارەی خونووسین بنەمایەکی سەرەکی یاسای نیو دەولەتی گشتی وەئەم مافانەش دوو رووخساری ھەیە :- 
١- ناوەخویی:- گەل مافی ھەیە بەئازادانە جوری سیستەمی حوکم و دەزگاکانی حوکمی خوی دەست نیشان بکات. 
٢- دەرەکی:- گەل مافی ھەیە لەبەریوەبردن مافی خوی و دیاریکردنی پیگەی یاسایی خوی لەسەر گورەپانی نیو دەولەتی. 
دیموکراسیترین وئاشتیترین ئامراز  مافی بریاردانی چارەی خونوسینە لەریگەی راپرسی میللی . 
شایستەبوونی ھەریم لەرووی یاسای دستوریەوە:-
لەمادەی یەکی دستوری عیراق(٢٠٠٥)ھاتووە عیراق دەولەتیکی فدرالی کوماری برلمانی دیموکراتیە. ھەموو پیکھاتەکانی عیراق بەویستی خویان بریاریانداوە فدرالی دروست بکەن وپابەندبن بەودستورەوە و مانەوەی فدرالی عیراق دەپاریزی وەئەم دستورە گەرەنتی یەکیتی عیراقە وەبەپیچەوانەوە پیشیلکردنی دستور لیکترازانی یەکیتی عیراقە وەک ئەمرو لەگورەپانی سیاسی عیراق دەبینین کە حوکمەتی عیراق کاربەم دستورە ناکات ئەمەش بەلگەی شەرعیەتدانە بەجیابونەوەی ھەریمی کوردستان.
پیش ٢٠٠٣ھەریمی کوردستان نیمچەسەربەخویەکی دیفاکتوی ھەبوو وەدەستبەرداری مافەکانی خوی نەبووە بەلکو بەویستی خوی نەتەوەی کوردستان بریاری داوە لەگەل پیکھاتەکانی تری عیراق بریاری پیکھینانی کوماری عیراقی فدرالیان داوە. ھەریمی کوردستان بەویستی خوی ھاتوتە ناو قەوارەی عیراقی فدرال وەئەم مافەشی ھەیە بەویستی خوی لەعیراق بکشیتەوە. 
میکانیزمەیاساکانی دامەزراندنی دەولەتی کوردی:- خویلەدوو ئامرازدەبینیتەوە:- 
١- ناوەخویی:- ریفراندوم و بریاردان لەسەر مافی چارەی خونوسین کە یەکیکە لەگرنگترین شیوازەکانی ریفراندومی میللی کە گەل سەرپشک دەکات لەنیوان مانەوە یان سەربەخویی بوونی لە وولاتیکی تر . 
نمونەش وەک ریفراندومی سالی ١٩٥٤ سودان جیابونەوەی لەمیسر وە سالی ١٩٦٢جزائیر لە فرنسا وەسالی ١٩٩٩تیموری روژھەلات جیابونەوەی لە اندنوسیا و وسالی ٢٠١١ باشوری سودان جیابونەوەی لە سودان .
٢- دەرەکی:- دان پیدانانی وولاتانی تر  ئەویش پیویستە ھەریمی کوردستان دانپیدانان بەدەست بھینی لەرووی یاسای نیو دەولەتی گشتی ھەر دەولەتی دانی پیدادەنریت مەرج دانەنراوە بو ژمارەی دەولەتان ئەمەش بەربەستیک دروست ناکات ئەگەر بیتو دەولەتی کوردستان رابگەینریت چەند دەولەت دانی پیدادەنیت وە ھەندیک دەولەتمان ھەیە تا ئیستا دانی پیدانەنراوە وەک ێومال. 
بویە پیویستە کورد زیاتر خوی بگونجینی لەگەل بەرژەوەندی وستراتیژی ئەمریکاو پشتگیری ئەمریکا دەستەبەربکات بوپاراستنی بەرژەوەندی خوی وبەدیھینانی مافەکانی, ئەمەش بەم شیوەیە دەبیت کورد ھەول بدات لەسەر ئاستی دەرەوە دبلوماسیەتیکی بەھیزپەیرەوبکات و خوی لەناوەندەکانی دروستکردنی بریارلەئەمریکا نزیک بکاتەوە ولوبیەکی بەھیز لەواشتنون بخاتەگەر . ھەندیک لەپسپوران پییانوایە کورد دەبیت ھەول بدات بەشیوەیەکی زورچروفراوان گفتوگو ودانوساندن لەگەل ھەردووپارتی کوماریو دیموکراتی ئەنجام بدات بەتایبەتی کوماریەکان ئیستا زورینەن لەکونگریس وەپیشبینی دەکریت ئەمجارەی خولی سەروکایەتی لەئەمریکا دەسەلات بگرنە دەست. لەلایەکی ترەوە بەھوی ئەم بارودوخە ھەستیارەی کورد تییدا دەژی زور بوونی ھەرەشەو گوشارە جوراوجورەکانی ناوەخویی و دەولەتانی دراوسی کورد پیویستیەکی زوری بەبوونی بنکەیەکی سەربازی ئەمریکا ھەیە لەم روەوە پیویستە کورد قناعەت بەئەمریکا بھینیت بودانانی بنکەیەکی سەربازی لەکوردستان. 
لەلایەکی تریشەوە وولاتانی ئەوروپی ویەکیتی ئەوروپی بونیادی سیاسی زورگرنگ وبەھیزن لەجیھان بەگشتی و روژھەلاتی ناوەراست بەتایبەتی ئەم وولاتانە گەورەترین تەوەری جیھانین لەدوای ئەمریکا لەسیستەمی ئەمروی جیھاندا, کاریگەری گەورەوبەھیزیان ھەیە لەسەررەوتی گورانکاری ورووداوەکان روژھەلاتی ناوەراست دیتەکایەوە لەناوەندی دەرکردنی بریاری جیھانی دا حسابی ووردی بو دەکریت بەتایبەتی بەریتانیاوفرنساو المانیا کەرولی یەکلاکەرەوەیان ھەبوو سەبارەت بەدروستکردنی ناوچەی ئارام بو ھەریمی کوردستان لەرابردوودا وەئەم وولاتانە لەسەرئاستی جیھانی زور ناسراون کەکاریگەریان ھەبووە لەپشتگیرکردنی مافەکانی مروڤ ویارمەتیدانی گەلی چەوساوە.  
لەسەرئاستی ھەریمیش:- دەبی کورد واخوی نیشان بدات کە ھەرەشەنیە بوسەریان و بەبەردەوامی گفتوگودانوساندن لەگەلیان ئەنجام بدات لەبوارەجوراوجورەکان پەیوەندیان لەگەل ببەستیت بەتایبەتی لەرووی ئابووریەوە. ھەروەک (جیمس ستونەر) ماموستای زانستی سیاسی لەزانکوی ھارفاردی ئەمریکی جەختی لەسەرخالی ئابوری دەکاتەوە پییوایە (لەسەرئاستی ھەریمی پیویستە حکومەتی ھەریمی کوردستان پەیوەندیەکانی خوی لەگەل وولاتەدراوسیەکان پەرەپیبدات بەتایبەتی تورکیا لەرووی بازرگانی وئابوریەوە ئەمەدەبیتە ھوی ئەوەی ھەرەشەوگوشارەکانی ئەم دەولەتە لەسەرکوردستان کەمتر لاوازتربن لەبەرئەوەی پەرەپیدانی ئابوری و بازرگانی وراکیشانی سەرمایەی تورکی بوناوھەریمی کوردستان دەبیتەھوی ئەوەی ئەوانەی بەرژەوەندیان لەھەریم دا ھەیە بەرھەلستی سیاسەتی ھەرەشەئامیزی تورکیا بکەن لەھەمبەر ھەریمی کوردستان)
بیگومان فاکتەری ئابوری یەکیکە لەوفاکتەرانەی کەلەجیھانی ئەمرودا بەگرنگترین سەرچاوەی ھیزدادەنریت لەھەر وولاتیکدا وکاریگەری راستەوخوی لەسەرسیاسەت و ھەلویستی دەولەتان ھەیە.
بونەھیشتنی دەستوەردانی وولاتانی ھەریمی لەکاروباری ھەریمی کوردستان بەتایبەتی تورکیا پیویستە ھەریم ئەم ھەنگاوانە بنیت:-
١- ناردنی وەفدی حوکمی بەردەوام بو دەولەتە دراوسیەکان بوئەوەی لەنزیکەوە گفتوگویان لەگەل ئەنجام بدات. 
٢- پشتگیری کردنی تورکیا لەوەرگرتنی لەیەکیتی ئەوروپا .
٣- برینی بیانوەکانی تورکیا بومەسەلەی پارتی کریکاری کوردستان وەھەولدان بو قناعەت پیھینانی ئەم پارتە ئەویش بەوازھینان لەخەباتی چەکداری و دەستکردن بەخەباتی سیاسی.
٤- ئاگادارکردنەوەی رای گشتی جیھان لەپیشیلکاریەکانی تورکیا لەناوچەکوردنشینەکانی تورکیا. 





ئەم هەواڵە 4405جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
ببینە ھاندەرانی بەرازیل چۆن بەرد بارانی ھەڵبژاردەکەیان دەکەن
وانەی وەرزش لە ژاپۆن
به‌ ڤيديۆ.. جيهانى ئه‌مڕۆمان چى به‌سه‌ردا هاتووه‌
سەیرترین رووداوەکانى ھاتووچۆ
كوشتنی به‌رێوه‌به‌ری پاسه‌پۆرتی پارێزگای بابل
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad