English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
دیموکراتیەت تەنها هەڵبژاردن نیە
2018-01-24 [05:51 AM]


نووسینى: کریستۆفەر هیل

وەرگێڕانى: ساسان عەونى

داهێنەرترین وێنەهەواڵ لە سەدەی بیست ویەک، وێنە هەواڵى ئەو عیراقیانە بوون کە بەدەم زەردەخەنە و پێکەنینەوە پەنجەی بە مۆری هەڵبژاردن رەنگ کراویان هەڵدەبڕى، بۆ نیشاندانی بەشداربوونیان لەهەڵبژاردنی ووڵاتەکەیان لە کانونی دووەمی 2005دا، کە بۆ زۆربەیان ئەوە یەکەم پرۆسەی دەنگدان بوو بەشداری تێدا بکەن. چیرۆکی ویستراو لە پشتی ئەم وێنە هەوڵانە، ئەوە بوو کە بزانرێت، لەکۆتاییدا دیموکراتیەت گەیشتە عێراق. چونکە هیچ رژێمێک بەبێ هەڵبژاردن ناتوانێت لافی دیموکراتیی بوون لێ بدات، بۆیە بینینی وێنەکانی دەنگدان بۆ زۆر کەس بەڵگەیەکی تەواو بوون لەسەر ئەوەی کە لە عێراق گۆڕانکاری رووی داوە.

 

بەڵام دیموکراتیەت سیستەمێکی زۆر ئاڵۆزە، هەڵبژاردنی ئازاد شێوەیەکە لە شێوەکانی دیموکراتیەت، بە تەئکیدیش نەبوونی هەڵبژاردن بەواتای نەبوونی دیموکراتیەت دێت، بەڵام مەرج نیە کە پێچەوانەکەشی راست بێت، هەڵبژاردن مەرجێکی پێویستە بەڵام تەنها مەرج نیە بۆ دیموکراتیەت. دیموکراتیەت پێویستی بەدامەزراوە هەیە کە بەها دیموکراتیەکانی تێدا رەنگ بداتەوە.

لە ئێستادا ژمارەی ئەو وڵاتانەی کە هەڵبژاردن رێکدەخەن لە زۆربووندان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دیموکراتیەت تیایاندا لە مەترسی دایە. لە هەموو وڵاتە پێشکەوتووەکان و ووڵاتانی تازە گەشەسەندوو، پێشێلڕ کردنی بڕوای گشی و پارێزگاری نەکردنی دامەزراوە دیموکراتیەکان دەبێتە هۆی ماندووبوونی ئەو سیستەم و رێکخەر و باڵانسانەی کە (لە هەندێ حاڵەتدا) چەند سەدەیەکە بنیاتنراوە.

هێرش بۆ سەر دامەزراوە دیموکراتیەکان تەنها لەو ووڵاتانە نیە کە شارەزایی کەمیان دەربارەی دیموکراتیەت هەیە، بەڵکو دەکرێ لە هەموو شوێنێک بێت، تەنانەت لە دێرینترین ووڵاتی دیموکراتی دنیاش، واتە لە ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

 لە رۆژئاوا، پەسەنکردن و باش باسکردنی چالاکیەکانی دیموکراتیەت بۆ خەڵکی تر لە هەڵگەرانەوە لە ئایینی عەلمانیەت دەچێت، لەگەڵ هەڕەشەکردن بە ئاگر و ئاسن لەوانەی کە عەقیدەی دیموکراتی پراکتیزە ناکەن، بۆیە ئەو موحازەرانەی کە جیهانی گەشەسەندوو دەربارەی دیموکراتیەت پێشکەشی جیهانی تازە گەشەکردوویان کرد هیچ سوودێکی نەبوو.

ئێستا، بەندۆڵەکە بە ئاراستەیەکی پێچەوانە دەخوڵێتەوە، بە تایبەتیش ئەوەی بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکاوە پەیوەستە، لەژێر سایەی ئیدارەی سەرۆک دۆنالد ترامپ، حکومەتی ئەمریکا تەنانەت بەباسکردنیش بایەخ بە دیموکراتیەت نادات. بەدڵنیاییەوە ئەمەش بەشێکی رەنگدانەوەی ماندووبوونی چەندین دەیەیە لە بەهێزکردنی دیموکراتیەت لەلایەن رۆژئاواوە، لەمەش زیاتر دیموکراتیەت لەو وڵاتەدا لەژێر هەڕەشەی راستەوخۆ دایە کە دەبوا رەگ و ریشاڵی قوڵی کەلتوری و سیاسی هەبێت.

هەر وەک ترامپ ئاماژەی پێدا، نەوەک هەر کە حەزناکات سیاسەتە شکست خواردووەکانی رابردوو دووبارە بکاتەوە، بەڵکو خۆی و لایەنگرانی ئەو دامەرزاوە بنچینەییانەش بە ئامانج دەکەن کە دیموکراتیەتی ئەمریکای لەسەر بنیات نراوە، وەکو دادگاکان و دامەزراوە تەشریعیەکان و ئامرازە سەربەخۆکانی راگەیاندن و شتی تر.

لەسەدەی نۆزدەیەم، تیۆریسیەن و ئەفسەری بەناوبانگی بروسیا (کارل فۆن کلاوزفیتز) پێشبینی ئەو سەردەمەی کرد کە جەنگی سەرتاپاگیری تێدا دێتە ئارا. دوای مردنی (کلاوزفتیز) بەکەمتر لەسەدەیەک ئەو سەردەمە داهات. بەڵام (کلاوزفیتز) پێشبینی بۆ داهاتووی سیاسەتی گشتگیر نەبوو، کە تیایدا، فشار دەخرێتە سەر هەموو دام و دەزگاکانی کۆمەڵ بۆ خزمەتکردنى ململانێیەکی ئایدیۆلۆژی سەرتاپاگیر. ئێستا ئەمریکا لەچەقی ململانێیەکی هاوشێوە دایە، چۆنیەتی رەفتاریش لەو ململانێیە، رێی ووڵاتانی تر رۆشن دەکات دەربارەی چۆنیەتی رووبەڕووبوونەوەی ململانێی هاوشێوەی تایبەت بە ووڵاتەکانیان.

کێشەی ناوخۆیی ئەمریکا رێگرە لەبەردەم هەڵسوڕانی بە ڕۆڵگێڕانە نەریتیەکەی خۆی وەک سەرچاوەیێکی جەخت کەر لەدامەزراوەکان و بریکار بۆ گۆڕانکاری. بە درێژایی ماوەی دوای جەنگی جیهانی دووەم، ئەمریکا پاڵپشتی لە ئاسایشی بەکۆمەڵ کردووە لەرێی دامەزراوەی پەیمانی باکوری ئەتلەسی و چەندین دامەزراوەی تر، وە ئامادەیی زیاترى تێدا بوو بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە ئیقلیمی و جیهانیەکان، ئەمەش لەزۆربەی کاتەکاندا بە پشتگیری ژمارەیەکی کەم لە هاوپەیمانەکانی ئەنجامدراوە.

 

لە ئێستادا، بەداخەوە، ترەمپ هیچ رێزێک بۆ ئەو کەلتورە بۆماوەییە و بۆ ئەو نەریتە ئەمریکیە دانانێت کە لەسەر گەشبینی و بڕوابوون بەدامەزراوەکان بنیادنراوە. ترەمپ یان درک ناکات یان بەلایەوە گرنگ نیە، کە سیستەمی  حوکمڕانى ئەمریکا، بنچینەی سەرەکی ئەو پێگە جیهانیەیە کە ئەمریکا هەیەتى. کەچی لەجێی ئەوە، ترەمپ بەرزبوونەوەی مێژوویی ئەمریکا رەت دەکاتەوە و وەک نموونەیەکی وەهمی خۆیی و خۆشباوەڕی دایدەنێت و وەک ئامانجی ئیستغلالیەکانی جیهان سەیری دەکات.

بێ دەنگی ئەمریکا لە سووریا، گوێ کاس دەکات، ویلایەتە یەکگرتووەکان لە پێگەی خۆی هاتە خوارەوە بۆ خەڵکی تر، لەکاتێکدا جەنگى سوریا لەوانەیە ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی موسڵمان نشین دیاری بکات. لەهەمان کاتیش رەتکردنەوەی ئیدارەی ترەمپ بۆ رێککەوتنە بازرگانیەکان و وەبەرهێنان لەنێوان هەردوو بەری ئەتڵەسى، هاوپەیمانەکانی دووچاری لەرزین کرد و زیاتر هانی رکابەرەکانى دا.

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا -بێ گوێدانە ئەوەی کە سەرکردە گەمارۆدراوەکەی (ریکس تیلەرسن) چی دەڵێت- بەدەست کەمی پشتێنەی جیهانی دەناڵێنێت. بەبێ هەبوونى دیبلۆماسیەتی پێش وەختەش، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەخێرایی وون دەبێت و چین دەبێتە شوێنگرەوەی.

راستە ترەمپ هەڵبژاردنی ساڵی 2016 ی بردەوە و پەنجەی رەنگکراوی بەرزکردەوە، وەک ئەوەی کە تەنها ئەم پەنجە بەرزکردنەوەیە گرنگ بێت. بەڵام ساڵی داهاتوو ئەو بابەتە بۆ هەموو توێژەکانی ئەمریکا جێ دەهێڵڕێت بۆ ئەوەی روونی بکەنەوە کە دیموکراتیەت زۆر لەو پەنجە بەرزکردنەوەیە زیاتر دەگەیەنێت.

 

 

*کریستوفەر هیل، لە دایکبووى 1952، دیپلۆمات و یاریدەدەرى پێشووترى وەزیرى دەرەوەى ئەمریکا بۆ کاروبارى رۆژهەڵاتى ئاسیا، سەفیری ئەمریکا بووە لە عیراق، کۆریاى باشوور، مەکدۆنیا، پۆڵەندا. نێردەرى تایبەتى ئەمریکا بووە بۆ کۆسۆڤۆ و دانوستانکەرى رێککەوتنى (دایتۆن) بووە، هەروەها دانوستانکەرى سەرەکى ئەمریکا بووە لەگەڵ کۆریاى باکور لە 2005-2009. ئیستا راگرى کۆلێژى (کۆرێل) ە بۆ دیراساتى نێودەوڵەتى لە زانکۆى (دەنفەر).

* سەرچاوە: پرۆجێکت سەندیکەیت.





ئەم هەواڵە 1423جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
چەند دیمەنێک لە لافاوەکە فەرەنسا
ڤیدیۆیی .. شەقامی خۆت و چانسی خۆت
ڤیدیۆیی .. ساتی کوشتنی تارا فارس
ھەڵۆیەک ھەوڵی رفاندنی منداڵێک دەدات
چەند دیمەنێکی سامناکی زریان و گەردەلوولەکەی ئەمریکا
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad