English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
دەسەڵاتی سیاسی و دەوڵەت
2018-07-24 [05:56 AM]

نووسینی: نەورەس ڕەشید


ئەوە ناونیشانی کتێبێکی بیرمەندی فەرەنساوی،جۆرج بردۆیە،حەوت بەرگە ساڵی 1949بەرگی یەکەمی لەچاپدراوە . ناوبراو لەناو بیرمەندانی قوتابخانەی یاسایی وسیاسیدا،خاوەنی رێبازێکی تایبەتە کە بەرێبازی بردۆ دەناسرێت . ئەو دەڵێ (دەوڵەت بە دیاریکردن و جیاکردنەوەی حوکمکەرو حوکملێکراو دروست نابێ . هەر کاتێ لەناو کۆمەڵدا،دەسەڵات موڵکی کەسێک یان لایەنێک بوو،لەو دارەتەدا دەوڵەت ماناو تێگەی واقیعی وکردەیی نابێت،چونکە دەسەڵات دەبێتە موڵکی ئەولایەن وکەسە،چۆنی بوێت وحەز بکات وا بەکاری دەهێنێ .لەو دارەتەدا نابێ باسی دەوڵەت بکرێ،لەبەر ئەوەی مانای کردەیی نیە،بەڵکو تەنها ناوێکە ...)ئەو لێکدانەوەیە پێچەوانەی بیرو رای بیرمەندانی ترە، کە دەوڵەت لەو دیاریکردن وجیاکردنەوەیەدا،دەبینن یان بەئاکامی ململانێی چینایەتی دائەنێن لەرێگەی کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەو ئامرازەکانی دەوڵەت،بەکارهێنای بۆ ملکەچ پێکردن،کە لەگەڵ ماف وئەرک وگیانی مرۆیانەی سەردەمدا،کۆک و گونجاو نیە . بەرای بردۆ : دەوڵەت بە گۆرینی خاوەندارێتی دەسەڵات دیاری دەکرێت وناو دەبرێت،کە دەسەڵات هی کێیە و دەگەرێتەوە بۆ کێ ؟ دروستبوون وشەرعیەتی دەوڵەت، بە گواستنەوەی خاوەندارێتی دەسەڵات، لەکەس و لایەنێکی ناسراو دیارەوە،بۆ دەمەزراوەو کیانێک،کەناوی دەوڵەتەو دروست دەبێت،لەو روودانی ئەو گواستنەوەیەدا،دەسەڵات نابێتە موڵکی کەسان ولایەنی دیارو هەست پێکراو، بەڵکو دەبێتە موڵکی کیان و کەسانی هەست پێ نەکراو.ئەو گواستنەوەو گۆڕانە،لەتێروانین وهەستی کۆمەڵ، بۆ شێوەوبەکار هێنانی دەسەڵات دەر دەکەوێت، ئایا هی لایەن و کەسێکی دیاریکراو ناسراوە، یان هی دامەزراوەیەکە، کە دەوڵەتە.لەبەر ئەوەی دەسەڵات هی هەمووانە . ئەو گواستنەوەیە چۆن دەکرێت و دروست دەبێت،چ رێگایەک بۆ مەبەستی ئاڵو گۆڕ کردنی دەسەڵات دەگیرێتە بەر ؟ دەستور ئەو رێگەو ئامرازەیە، کە لایەن وکەسەکان لە خاوەندارێتی دەسەڵات دا ئەماڵێ،رێگەوشێوازو سنوری بەکار هێنانی دەسەڵات دیاریدەکات . دەوڵەت حەقیقەت وبوونێکی مادی هەست پێکراو نیە،تەنها کیانێکە،لەبەر ئەوە پێویستی بە رەگەزی مرۆیی هەیە، کە دەسەڵاتەکانی بەکار بێنێ . ئەوانە حوکمرانەکانن کەدەبنە نوێنەرو بریکاری بەکار هێنانی دەسەڵاتی دەوڵەت. لەبەر ئەوە بریارەکانیان هی دەوڵەتە ولە بەرژەوەندی ئەو دایە . دەگەینە راستیەک، کە ناوەرۆک و گەوهەری دەوڵەت دەسەڵاتە، کە سەرچاوەکەی دەستورە . بێ دەرک کردن وهەستکردن بەو دەسەڵاتە، دەرک و هەست بە دەوڵەت ناکرێ . ئاکامەکەش مانا بە خشینە بە دەسەڵات،کە یەک ناوەرۆک وگەوهەری هەیە،ئەویش دەوڵەتە .ئەو لێکدانەوەیە بۆ ئەوەبوو،بتوانین پێوەرێک بۆ دەوڵەت دابنێن،لەرێگەی سروشتی دەسەڵاتەوە، نەک لەرێگەی شێوەی دەسەڵاتەوە! سروشتی دەسەڵات، بەمانای ئاستی رێکخستن وپلەی پەرەپێدانی لە بەرێوەبردنی کۆمەڵگەدا . دەوڵەت پێویستییەکی عەقڵیە، داهێنان و بەرهەمی عەقڵە . بەزۆر ناسەپێنرێت، بەڵکو دروست دەکرێت،وەک خواست و ئامانج،نەک وەک ئەرک و بار بەسە شانی گەلەوە . بەو پێوەرەدەتوانیین بزانیین،دەوڵەت چیەو بی ناسین ! عێراق دەکەمە نموونە : لە عێراق دەستورێک،بەرێککەوتن دانرا،زۆرینەی گەل دەنگی پێدا . ئەو دەستورە سیستەمی سیاسی وشێوەی دەسەڵاتی گۆری .بەڵام سروشتی سیستەم و دەسەڵاتی سیاسی عێراق چۆنەو کامەیە؟ ئایا لەسەر بنەمای دەستورو نوێنەرایەتی و بریکاری و بەرژەوەدی دەوڵەت پیادە دەکرێت، یان تەنها شێوەو دیکۆرێکە،لایەنێکی تائیفی مەزهەبی خاوەندارێتی دەکات ؟ لەروی بابەتییەوە،سەیری دارەت و زەمان وزەمینی پیادە کردنی دەسەڵات بکەین لە عێراقدا،بێ تەموو مژ دەبینین،بە کردەیی دەسەڵات، تائیفەیەکی مەزهەبی توندرەوی دیاریکراوی ناسراو،خاوەندارێتی دەکات، کەدەیەوێت و هەوڵ ئەدات،هەموو ناکۆکیەکان لە غاو بکات، لەرێگەی بەکار هێنانی جۆرەکانی هێزەوە ! ئەوانە پەیوەندییەکی نا دروستی پڕ کێشەیان لە نێوان خۆیان،وەک حکومکەر و گەلدا وەک حوکملێکراو دروستکردووە، وەک پەیوەندی بەهێز لەگەڵ بێ هێزدا ! لەعێراق دەمەزراوە دەستوریەکان کەهی دەوڵەتن،کراونەت موڵکی دەسەڵاتدار، هەر لەسوپا و دەسەڵاتی دادوەری،کە گەندەڵی سەرتاپای گرەووە . بەهۆو سایەی ئەو دەسەڵاتدارانەوە . بەگوێرەی پێوەرە نێو دەوڵەتیەکان عێراق لەریز بەندی دواکەوتوترین وڵاتانی جیهانە،لەروی :ئاسایش و سەقامگیری، مافەکانی مرۆڤ،خزمەتگوزاریەکان،داهات وجۆری ژیان،کەشیاوی ژیانێکی ئاسودەو ئازاد نیە، بەرادەیەک کە نارەزایی و تورەیی هاو نیشتمانیان گەشتۆتە ئاستی داوا کردنی روخاندنی ئەو دەسەڵاتە . خۆپیشاندانەکان لەشارەکانی ناوەراست و خواروی عێراق،بەڵگەی رەتکردنەوەی ئەو دەسەڵاتەن. راپۆرتە نێو دەوڵەتیەکان ئەم زانیاریە ترسناکانەیان خستۆتە روو :- ٭ 3ملیۆن و٤00 هەزار عێراقی لەتاراوگە دەژین،دابەشبوون بەسەر ٦3 وڵاتدا . ٭ ٤ ملیۆن و 100 هەزار عێراقی،لەناو خۆدا ئاوارەن،کەنیوەیان هاتونەتە کوردستان . ٭ 1 ملیۆن 700 هەزار عێراقی لەژێر چادر دا دەژین . ٭ ٥ ملیۆن و٦00 هەزار،مناڵی هەتیو هەیە،تەمەنیان لە مانگێکەوە بۆ 17 ساڵە . ٭ دوو ملیۆن بێوەژن هەیە، تەمەنیان لە نێوان 1٦بۆ٥٤ساڵدایە . ٭ ٦ ملیۆن نەخوێندەوار هەیە،لە بەسرە،نەجەف،بەغداد،کوت،رەمادی . ٭رێژەی بێکاری لە ٤0٪ لەشارەکانی،رومادی،دیوانیە،دیالە،موسڵ . ٭رێژەی هەژاری و ئەوانەی وان لەژێر هێڵی هەژارییەوە لە 3٥٪ کەداهاتی رۆژانەیان لە پێنج دولار کەمترە . ٭ لە ٦0٪ گەنجی عێراق بوونەتە تلیاک خۆر،لەشارەکانی :بەغدا،بەسرە،نەجەف،دیالە،کوت،دیوانیە . ٭ لە 9٪ مناڵان کار ئەکەن .
٭ کەمبوونەوەی رووبەری زەوی کشتوکاڵی ٤8 ملیۆن دۆنمە . ٭ لە 7٥٪ خۆراک هاوردە دەکرێت،لە91٪ کەلوپەلی تر . ٭ لەکار کەوتنی 21هەزارو 330 کارگەو دامەزراوەی بەرهەم هێن . ٭ بڵاو بوونەوەو تەشەنە کردنی نەخۆشیە کوشندەو درمیەکان . ٭ 10هەزار قوتابخانە کەڵکی خوێندنی تیا نەماوە،800 قوتابخانە خانوی گڵە . ٭ عێراق 13٤ ملیار دۆلار قەرزارە،هی 12 دەوڵەتە . خاوەندارانی دەسەڵاتی سیاسی لە عیراق،دەوڵەتیان لە تێگەییاسایی وسیاسی وکۆمەڵایەتی داماڵیوە. ئەو دەسەڵاتە کێشەو قەیرانی سیاسی،ئابوری،سەربازی و کۆمەڵایەتی بۆ هەرێمی کوردستان دروستکردوە . کە دێتە سەر باسی کفتوکۆو چارەسەرکردن،باسی دەستور دەکەن،گوایە بە پێی دەستور،ئەو کێشەو قەیرانانە چارەسەر دەکەن ! کەمانای پێشێلکردنی دەستورە .ئایا دەستور ئەو کێشەو قەیرانانەی بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق دروستکردوە،یان دەسەڵاتی سیاسی،کە لەلایەن شێعەوە خاوەندارێتی دەکرێت .ئایا دەستور عێراقی کردۆتە شەرگاو خوێن رشتن وکاولکاری،یان دەسەڵاتی لایەنێکی دیارو ناسراوی تائیفە ومەزهەبێک ؟ بنچینەو ریشەی ئەو دارەتە،دەگەرێتەوە بۆ عەقڵیەت و زهنیەتی سیاسی،کەلەروی فیکری وبەرێوە بردنی دەوڵەتەوە نەزانن و پێ نەگەشتوون، شیاو شایستەی بەرپرسیاریەتی ئەو نوێنەرایەتیە نین .نەبۆ کورد نەبۆ عەرەب وتورکمان وکریستیانی وئەوانی تر،رەوا نیە لەسایەی دەسەڵاتی حکومکەرێکی وادابن،بەڵکو دەبێ بریار لە چارەنووسی خۆیان بدەن . دەوڵەتێکی خاوەنداری دەسەڵات دامەزرێنن، کە سروشتی سیستەم و دەسەڵاتی سیاسی،لەروی رێکخستن و پەرەپێدانەوە تیا بەرجەستە بێ . دەتوانین نکوڵی لە دەوڵەت بوونی عێراق بکەین،لەروی ماناو تێگەی یاساییەوە. دەبینین دەستور نەبۆتە خاوەندارێتی دەسەڵات و رێگری نەکردوە لەو کەس و لایەنە ناسراوهەست پێکراوانە،کەبوونەتە خاوەنی دەسەڵات !لە گەڵ ئەوەشدا،لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی داوای پاراستنی یەک پارچەیی خاکی بەناو ئەو دەوڵەتە دەکەن ! لە کاتێکا توانای بەرگری و بەرپەرچ دانەوەی نیە . دەوڵەت لەرێگەی تواناکانیەوە، مافی بەکار هێنانی دەسەڵاتی هەیە،بۆ پاراستنی جوگرافیای سیاسی دەوڵەتەکە .ئەو توانایە هاوشانی دەسەڵات رەگەزێکە بۆ دەوڵەت،لە رێگەی رێکخستنیەوەو گواستنەوەی،بۆ خزمەتی گەل ! ئەو توانایە ئامرازێکەبۆ گەشتن بە ئامانجی تر،کە بیتیە لە: بەهاکانی کۆمەڵگە،هەر لە پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری،کەرامەتی مرۆڤ،داهات ودەرامەت جۆری ژیانی باش،تادەگا بە بەشداریکردن لەبریاری سیاسیدا بەشێوەی دیموکراسی .ئاکامەکانی ئەو جۆرە حوکمکەرە دەسەڵاتدارە،لەژیانی سیاسیدا،هەر ئەوەنیە کە ئاماژەی پێکرا،بەڵکو رەنگدانەوە دەرهاوێشتەی زیان بەخشی تری هەیەو لێدەکەوێتەوە، وەک دروستبوونی حزب ولایەنی سیاسی،کە ئامادەی سازش وخۆ فرۆشتنن،دەسەڵات وەک بەکرێگیراو مامەڵەیان لەگەڵدا دەکات .هەر وەها دروستبوونی میلیشیا،کە ئەمرۆ لە عێراقدا ٦٦میلیشیا مەزهەبی چەکدرار رۆڵ دەبینن لەگۆرەپانی سیاسیدا،نیوەیان زیاتر سەر بەئێرانن !! هۆی سەرنەکەوتنی هەموو رێککەوتنەکانی کورد لەگەڵ حکومەتەکانی عێراق دەگەرێتەوە بۆ خاوەندارێتی وسروشتی دەسەڵات . ئێستا کە عیراق لە ناوکێشەی هەمە لایەنەدا نوقم بوەو دۆخەکەی ئاڵۆزە،دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان، چۆن رێک دەکوێ لەگەڵ خاوەندارانی دەسەڵات لەعێراق ؟ دەتوانێ ئەو دەسەڵاتە بگەرێنێتەوە بۆ دەوڵەت کەدەستورە،یان لەبازنەی سڕ کردنی کێشەکاندا دێن ودەچن . کورد نایەوێت لەلایەن دەسەڵاتێکەوە حوکم بکرێ،کە چەند کەس ولایەنی دیارو ناسراوی تائیفەیەکی مەزهەبی خاوەندارێتی دەکەن،بەخواستی خۆیان بەکاری دێنن،لەژێر دروشمی دەستوردا . لەوباوەرەدانیم کورد بتوانێ خاوەندارێتی دەسەڵاتی سیاسی بگەرێنێتەوە بۆ عێراق وەک دەوڵەت 





ئەم هەواڵە 2071جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
چەند دیمەنێک لە لافاوەکە فەرەنسا
ڤیدیۆیی .. شەقامی خۆت و چانسی خۆت
ڤیدیۆیی .. ساتی کوشتنی تارا فارس
ھەڵۆیەک ھەوڵی رفاندنی منداڵێک دەدات
چەند دیمەنێکی سامناکی زریان و گەردەلوولەکەی ئەمریکا
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad