English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
پێشنیارێك بۆ وەزارەتی‮ ‬پەروەردە سه‌باره‌ت به سیسته‌می‮ باخچەی‮ ‬منداڵان و قۆناغە بنەڕەتییەكان
2019-01-20 [01:48 AM]

نووسینی: كاروان كەریم خان


لە كۆن و لە ئێستاشدا هەمیشە هەندێك كەس ورد،‮ ‬ژیر و تیژ هەڵدەكەون و هەندێك كەسیش كۆڵ و كڵۆڵن‮. ‬ڕەنگە بەشێكی‮ ‬ئەم تیژیە‮ ‬یان كۆڵیە ژەنگێكی‮ ‬ژەنێتیكی‮ ‬بێت،‮ ‬بەشێكی‮ ‬ڕەنگە بۆ جوگرافیا و خواردن و دەیان هۆكاریتر بگەڕێتەوە كە ئێمە هەر لێشی‮ ‬نازانین،‮ ‬بەڵام‮ ‬ڕاستە ئەگەر بڵێین بەشێكی‮ ‬بۆ پەروەردەكردنی‮ ‬و بەهێزكرنی‮ ‬مێشك لە‮ ‬ڕێی‮ ‬كارلێكێشانی‮ ‬مەغز دەگەڕێتەوە،‮ ‬لە كۆندا دەیان گەمەی‮ ‬وەك جۆرابێن و مەتەڵ هەڵدان و هەڵێنان وایان لە مێشك دەكرد بیر بار بكات،‮ ‬لە سەردەمی‮ ‬ئێستاشدا جۆرەها كاری‮ ‬زانستی‮ ‬و سادە و ئاڵۆز بۆ كارلێكێشانی‮ ‬مێشك بەكار دێن‮ ‬،‮ ‬لە كاتی‮ ‬ئێستا جگە لە سەرچاوەكانی‮ ‬تری‮ ‬پەروەردەیی،‮ ‬كارلێكێشانی‮ ‬مێشك لە ئەستۆی‮ ‬دامەزراوەی‮ ‬فێركارییە دەزگای‮ ‬پەروەردەیی‮ ‬دەبێ بیر بكاتەوە چۆن منداڵێكی‮ ‬ژیر پێبگەیەنێت بۆ ئەوەی‮ ‬دوا جار ببێتە سەرمایەی‮ ‬بەڕاستی‮ ‬وڵات،‮ ‬ئەگەر گوتویانە مرۆڤ سەرمایەیە دیارە كە مەبەست مرۆڤی‮ ‬بەكەڵك و ژیرە‮. ‬لێرەدایە كە سەرمایەی‮ ‬ڕاستەقینەی‮ ‬مرۆڤ دەتوانێ سەرمایەكانی‮ ‬تری‮ ‬وڵات بەهێزتر بكات‮ ‬،‮ ‬كەواتە بۆ دروست كردنی‮ ‬سەرمایەیەكی‮ ‬باشی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬پێویستە گرینگی‮ ‬بدرێتە‮ ‬IQ ی‮ ‬بەهێز كردنی‮ ‬منداڵان و نەولاوان بۆ ئەوەی‮ ‬بە‮ ‬ڕاهێنانی‮ ‬مێشك بتوانێت داهێنان بكات‮.‬

بەم پێشەكیە گەرەك ئەوەیە بچینە سەر ئەوەی‮ ‬كە ئایا و‮ ‬ڕادەی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵان و لاوانی‮ ‬ئێمە تا كوێ بڕ‮ ‬دەكات؟ ئایا دەكرێ بە ‮ ‬IQنزمی‮ ‬بەشێك لە منداڵان و لاوانی‮ ‬ئێستایی‮ ‬سەرمایەی‮ ‬حەقیقی‮ ‬مرۆڤ دروست بكرێ؟ ئەگەرچی‮ ‬وەڵامی‮ ‬ئەم پرسیارە لە ناو دڵی‮ ‬پرسیارەكە موستەتیرە بەس بۆ وەڵام دەبێ بڵێین ئاستی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵانی‮ ‬ئێستا لە هەرێمی‮ ‬كوردستان زۆر جێی‮ ‬پەسن و پێهەڵاگوتن نییە،‮ ‬دور نییە بەشێكی‮ ‬هۆكاری‮ ‬ئەم كارەساتە بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی‮ ‬كار لە مێشك كێشان كەم بۆتەوە،‮ ‬نە لە موجالەسەی‮ ‬ئێستا كار لە مێشك دەكێشرێ نە لە گەمە ئەلیكترۆنیەكانیشدا،‮ ‬پێ دەچێ كار لە مێشك كێشان لە قوتابخانەشدا لە ئاستی‮ ‬پێویست نەبێ،‮ ‬سەرنجتان داوەتێ لە گەڵ ئەوەی‮ ‬كە كەرەستەكانی‮ ‬پێشكەوتن و پەروەردە كردنی‮ ‬مێشك و بەهێز كردنی‮ ‬عەقڵ لە سەردەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬بوون زۆر بونە بەڵام بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬گەنجانی‮ ‬دوای‮ ‬ڕاپەرین باش بار نەهاتوون؟ بۆ وەڵام بەدوای‮ ‬ئەم پرسیارەی‮ ‬كە بۆچی‮ ‬بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬لاوان‮ ‬IQ ی‮ ‬لاوازیان هەیە وەڵام و هۆكارگەلێك بەزەیندا دەگات‮.

‬بۆئەم پرسە دەبێ شارەزایان لە دەیان دەرچەی‮ ‬جیاوازی‮ ‬وەك باری‮ ‬ئابوری،‮ ‬ژەنێتیكی،‮ ‬ژینگەیی،‮ ‬خۆراك،‮ ‬سیستەمی‮ ‬فێركاری‮ ‬و‮… ‬بە دوای‮ ‬هۆكاردا بگەڕێن‮. ‬یەكێك لەو هۆكارانەی‮ ‬كە بۆتە هۆی‮ ‬دڵ مەشغوڵی‮ ‬نوسەری‮ ‬ئەم دێرانە فكوس كردنە لە سەر سیستەمی‮ ‬خوێندن‮. ‬ئاستی‮ ‬لاوازی‮ ‬فەرهەنگی‮ ‬هەندێ لە مامۆستایان و كزی‮ ‬خوێندەواری‮ ‬بەشێكی‮ ‬زۆر لە خاوەن بەرگی‮ ‬شەهادەكان و سیستەمی‮ ‬خوێندنی‮ ‬چاولێكەری‮ ‬بێ دیراسە كردن،‮ ‬كۆمەڵە منداڵێكیان كردۆتە بار بەسەر كۆمەڵگا كە بەڕاستی‮ ‬بێ ناسنامە و ئامانجن و ئاستیشیان زۆر لە خوارێیە و ئیدیعاشیان زۆر لە سەرێیە‮. ‬بە كورتی‮ ‬دەتوانین بڵێین نەسلێكی‮ ‬زۆر خەتەر بە‮ ‬ڕێگاوەن كە تەنانەت ناتوانن دو مەتەڵۆكەی‮ ‬كۆنی‮ ‬كوردی‮ ‬شی‮ ‬بكەنەوە‮. ‬گۆشەیەكی‮ ‬ئەم گرفتە سەرەكیە كزی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵانە‮ ‬،‮ ‬بۆ چارەسەر كردنی‮ ‬ئەم پرسە گرینگە‮ ‬یەكێك لە سەرچاوەكانی‮ ‬چارەسەری‮ ‬لە دەستی‮ ‬قوتابخانەكانی‮ ‬سەرەتایی‮ ‬و ناوەندییە‮. ‬ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین لە ناو ئەو سیستەمانەی‮ ‬گرینگی‮ ‬بە وانەی‮ ‬بیركاری‮ ‬و فیزیا دەدرێت منداڵی‮ ‬ژیری‮ ‬زۆری‮ ‬لێ بەرهەم دێت‮. ‬بەڵام ئەم سیستەمانە چۆن زەینی‮ ‬منداڵان بە بیركاری‮ ‬دەكەنە زەینێكی‮ ‬بیریاریانە؟
‮ ‬بیركاری‮ ‬جگە لە زانست دەتوانێ هۆش و ئاستی‮ ‬ژیری‮ ‬منداڵان بەرێتە سەرێ‮ ‬،‮ ‬لە‮ ‬ڕاستیدا بە بیركاری‮ ‬كردنی‮ ‬مێشك تەنها بە جەدوەلی‮ ‬زەڕب و‮ ‬ڕێساكانی‮ ‬ریاچیات ناكرێت بەڵكو‮ ‬یاری‮ ‬بیریاریانەی‮ ‬شیرین هەن كە دەتوانێ ئەم كارە بكات‮. ‬وەك دیارە ئەگەر كار لە مێشك و زەینی‮ ‬مرۆڤ بكێشرێت توانای‮ ‬لەڕادەبەدەر دەبێت‮ ‬،‮ ‬بە هێزبوونی‮ ‬مێشك و ئاستی‮ ‬ژیری‮ ‬مرۆڤیش خزمەت بە پێشكەوتنی‮ ‬كۆمەڵگا و دروست كردنی‮ ‬تاكی‮ ‬ژیر و بەسود دەكات‮.‬

‮ ‬بە نیگایەكی‮ ‬كۆمەڵناسانە و بە تێگەیشتن لە كۆمەڵگەی‮ ‬لاوان و منداڵانی‮ ‬ئەوڕۆیی‮ ‬دەبینین كە گرفتێك لە ئاستی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵاندا هەیە و ئەم گرفتەش دواجار پەرە دەستێنێ و شێرپەنجەی‮ ‬گێلی‮ ‬و پەخمەییشی‮ ‬پێوەیە‮. ‬بۆیە جگە لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬یەكێك لەو لایەنانەی‮ ‬كە دەبێ گرنگی‮ ‬پێ بدرێت بریتیە لە پرسی‮ ‬هۆش و زەین‮ ‬،‮ ‬دەبینین لە هەندێك وڵاتدا بۆ وەرگرتنی‮ ‬قوتابیان لە خوێندنی‮ ‬ئاكادیمیدا جگە لە ئەزمونی‮ ‬زانستی‮ ‬تاقیكردنەوەی‮ ‬زەین و هۆش سنجانیان بۆ دەكرێت بۆ ئەوەی‮ ‬بزانن ئەو قوتابیە جگە لە خوێندەواری‮ ‬و ئاستی‮ ‬سیوات چەندەش ژیر و تیژە و وریایە،‮ ‬بواری‮ ‬پەروەردە و زانست ئەركدارترین دامەزراوەیە كە دەبێ خەباتێكی‮ ‬زانستی‮ ‬و هزری‮ ‬نوێ بكات،‮ ‬بەڵام دەبێ هاوتەریب لەگەڵ كاری‮ ‬زانستی‮ ‬كارلێكێشانی‮ ‬مێشك و كاری‮ ‬بیریاری‮ ‬بگاتە فەرهەنگ و كارێكی‮ ‬سەرەكی،‮ ‬لاوازی‮ ‬كار نەكردن لە سەر‮ ‬IQ وەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەیە كە بۆچی‮ ‬لەگەڵ ئەوەی‮ ‬خوێندن هەیە و شهادە بەدەست دێ‮ ‬،‮ ‬بەڵام بەشێكی‮ ‬بەرچاوی‮ ‬لاوانی‮ ‬ئەم دەورانە لە هۆش و زەكاوەت هێشتا سوكەزەینن؟

پێدەچێ ئەم بابەتە هۆكاری‮ ‬زۆری‮ ‬هەبێ،‮ ‬لەوانە سیستەم و فەرهەنگ،‮ ‬بەڵام‮ ‬یەكێك لە هۆكارەكان كە دەمانەوێ بە شێوەیەكی‮ ‬ڕەوانناسانە لێی‮ ‬ورد بینەوە هۆكاری‮ ‬هۆش و زیرەكیە‮. ‬بۆ درەوشانەوەی‮ ‬ئاستی‮ ‬زانستی‮ ‬و پێگەیشتنی‮ ‬تاكێكی‮ ‬بیركەر و پڕ‮ ‬هۆش،‮ ‬پێویستە هەوڵ بدرێ كار لەسەر هۆش و زەكاوەت و‮ ‬IQ ی‮ ‬منداڵان بكرێت‮ ‬،‮ ‬بۆ نمونە دەبێ لە قوتابخانەكان گرنگی‮ ‬بدرێتە بابەتەكانی‮ ‬بیركاری‮ ‬و فیزیا و بایەخ بدرێتە‮ ‬یارییە بیرییەكان‮ ‬،‮ ‬لەگەڵ چالاكیە جۆراوجۆرەكانی‮ ‬قوتابخانە گرنگی‮ ‬بدرێتە مەتەڵە كۆنە كوردەوارییەكان كە كاتی‮ ‬خۆی‮ ‬یەكێك بووە لە هۆكاری‮ ‬بەهێز بوونی‮ ‬هۆش و زەكاوەتی‮ ‬پیاو و ئافرەتە كۆنەكانی‮ ‬كوردەواری‮ ‬و قوتابخانە كۆنەكانی‮ ‬وەك حوجرە و خانەقا‮.‬

یەكێك لە كلیلەكانی‮ ‬چارەسەر كردنی‮ ‬ئەم ئاریشەیە بە كار هێنانی‮ ‬كۆنە ئامێرێكی‮ ‬دوكاندارە كۆنەكانە كە ئێستا لە قوتابخانە پێشكەوتوەكانی‮ ‬جیهان سەری‮ ‬هەڵداوەتەوە‮. ‬بەم ئامرازە دەكرێ كار بۆ هێنانی‮ ‬شێوازی‮ ‬نوێی‮ ‬بەهێز كردنی‮ ‬هۆشی‮ ‬قوتابیان بكرێ‮ ‬،‮ ‬ئەم شێوازە بەكارهێنانی‮ ‬چۆرت‮ ‬یان‮ ‬چۆرتكەیە‮ ‬Abacus‮‬ چۆرتكە ئامێرێكی‮ ‬كۆنی‮ ‬كاری‮ ‬بیركارییە كە لە دوكان و بازاڕەكانی‮ ‬كۆن كاری‮ ‬لێكدانەوەی‮ ‬ژمارەكانی‮ ‬پێ دەكرا و كاری‮ ‬ئێستای‮ ‬حاسیبەی‮ ‬ئەنجام دەدا‮. ‬چۆرت جگە لە چوار كاری‮ ‬سەرەكی‮ ‬بیركاری‮ ‬بۆ لێكدانەوەی‮ ‬ڕیشەیی‮ ‬دووەم و سێیەمی‮ ‬ژمارەكانیش كەڵكی‮ ‬لێوەردەگیرا‮. ‬دیارە وشەی‮ ‬چۆرت لە‮ ‬ڕیشەدا‮ ‬ڕوسیە و بە واتای‮ ‬تەسبیح دێت‮. ‬ئەم ئامێرە سادەیە لە دوكانە كۆنەكانی‮ ‬جاران‮ ‬ڕا چۆتە ناو سیستەمی‮ ‬خوێندنی‮ ‬منداڵان لە ژاپۆن،‮ ‬دیارە منداڵان دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬كاری‮ ‬بیركاری‮ ‬بەم ئامێرە سادەیە فێر دەبن پاش ماوەیەك دەبنە خاوەن مێشكی‮ ‬لێكدانەوەیی‮ ‬چۆرت ئاسا و لە دەرئەنجامدا ئاستی‮ ‬زەین و‮ ‬IQ منداڵان بەرز دەبێتەوە‮. ‬

كاری‮ ‬ژمێركاری‮ ‬بە شێوازی‮ ‬چۆرتكە كە بە‮ ‬UCMAS‮‬ ناسراوە بە شێوەی‮ ‬وانە و پێشبڕكێ‮ ‬یەكەم جار لە ساڵی‮ ‬1993 لە وڵاتی‮ ‬مالیزیا لە لایەن‮ ‬دكتۆر دینو وانگ داهێنرا‮ ‬،‮ ‬ئێستا لە زۆرێك لە قوتابخانەكانی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬جیهان كار لەسەر چۆرتی‮ ‬كۆن دەكەن‮ ‬،‮ ‬چونكە دەبێتە هۆی‮ ‬فراوان بونی‮ ‬ڕوبەری‮ ‬بەكارهێنانی‮ ‬مێشك‮ ‬،‮ ‬بەكار هێنانی‮ ‬ئەم ئامێرە دەبێتە هۆی‮ ‬ئەوەی‮ ‬لە‮ ‬یەك كاتدا هەردو لای‮ ‬مێشك كاری‮ ‬پێ بكرێ بە پێچەوانەی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬ئاسایی‮ ‬كە تەنیا لایەكی‮ ‬مێشكی‮ ‬بەكارە،‮ ‬بە فێر بونی‮ ‬كاری‮ ‬چۆرت قوتابیەكی‮ ‬دەساڵان دەتوانێ وەك حاسیبە كاری‮ ‬كەم و كۆ بۆ ژمارە گەورە و ناوەندەكان بكات،‮ ‬بەم تەكنیكە مێشك دەتوانێ نزیكەی‮ ‬سەد كرداری‮ ‬لە چەشنی‮ ‬بیركاری‮ ‬بە ماوەی‮ ‬كەمتر لە دە خولەك لێك بداتەوە،‮ ‬ئەم كارە بیریاریە لە بەشێكی‮ ‬كوردستان بە سەركەوتویی‮ ‬ئەزمونراوە،‮ ‬بۆ وێنە ساڵی‮ ‬پار كیژۆڵەیەكی‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬كوردستان بە ناوی‮ ‬پەرنیا عەزیزی‮ ‬لە شاری‮ ‬ڕەوانسەر لە پێشبڕكێی‮ ‬جیهانی‮ ‬UCMAS‮‬ وڵاتی‮ ‬مالیزیا توانی‮ ‬پلەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬بەدەست بێنێ‮ ‬،‮ ‬هەروەها ئەمساڵ كچە كوردێكی‮ ‬تر لە پۆلی‮ ‬چوارەمی‮ ‬سەرەتایی‮ ‬بە ناوی‮ ‬ڕۆنیا حەسەنزادە لە شاری‮ ‬بۆكانی‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬كوردستان بەشداری‮ ‬لە هەمان پێشبڕكێ كرد كە تێیدا‮ ‬30 وڵات بەشدار بون و لە نێوان‮ ‬733 بەشدار بوودا پلەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬بەدەست هێنا،‮ ‬سەركەوتنی‮ ‬ئەم منداڵە دەگەرێتەوە بۆ پەروەردەكردنی‮ ‬مێشك و هۆش كە ئامێری‮ ‬چۆرت ئیلهام بەخشی‮ ‬ئەم ئاستەی‮ ‬IQ ئەم منداڵە كوردە بووە‮.‬

بەم سەرنج و لێكدانەوەیە و ئەم نمونە نوێیە دەتوانین ئەم ئەزموونە هاسان و كەم تێچووە بێنینە باشوری‮ ‬كوردستان و پێشنیارم بۆ وەزارەتی‮ ‬پەروەردە ئەوەیە ئەم سیستەمە،‮ ‬هەر لە باخچەی‮ ‬منداڵان و قۆناغە بنەڕەتییەكان،‮ ‬بهێنێتە ناو بواری‮ ‬فێركاری،‮ ‬ئەمەش بە خەرجییەكی‮ ‬كەم كە تەنیا بە هێنانی‮ ‬هەندێ مامۆستای‮ ‬كورد و كڕینی‮ ‬ئامێری‮ ‬هەرزان بایی‮ ‬چۆرت،‮ ‬ئەنجام دەدرێت،‮ ‬ئەم شێوازە دەبێتە هۆی‮ ‬ئەوەی‮ ‬قوتابیان خولیا و حەزیان بۆ زانست زیاد بێت و لە داهاتوش‮ ‬ڕووبەری‮ ‬بیر كردنەوەیان فراوان تر بێت،‮ ‬بەم كارە لە داهاتودا كەسانی‮ ‬بەربژێر و درەوشاوەی‮ ‬وەك بەرێز كۆچەر بیركار كە هەڵگری‮ ‬ناسناوی‮ ‬كوردین بۆ خزمەت بە نیشتیمان و زانست بەرهەم دێن و دەتوانین جگەلە نوزەی‮ ‬مەزڵومیەت ببینە خاوەن شانازی‮ ‬و ئیدیعای‮ ‬زانستی‮ ‬و خۆمان زیاتر بسەلمێنین‮.‬

پێویستە بیر لەم بابەتە بكرێتەوە و شارەزایانی‮ ‬بواری‮ ‬بیریاری‮ ‬و چۆرت لێكۆڵینەوەی‮ ‬زانستی‮ ‬چەندڕویی‮ ‬لە سەر ئەم بابەتە بكەن و تێچوو سودەكانی‮ ‬پێش بینی‮ ‬بكەن و دوای‮ ‬دانیشتنی‮ ‬زانستی‮ ‬و تاقیكردنەوەی‮ ‬ئەم پڕۆژەیە لە چەند قوتابخانەیەكدا،‮ ‬بە چاودێری‮ ‬شارەزایانی‮ ‬تایبەت،‮ ‬ئەم پڕۆژەیە بێننە ناو قوتابخانەكانی‮ ‬كوردستان بۆ ئەوەی‮ ‬منداڵانمان ببنە خاوەن‮ ‬IQ ی‮ ‬بە هێزتر و خولیای‮ ‬چۆرت و دامە و مەتەڵ بێتە جێی‮ ‬گەمە تێكدەرەكانی‮ ‬ئاتاری‮ ‬كە منداڵی‮ ‬زۆر گۆشەنشین و ناڕێكی‮ ‬لە سەر شانی‮ ‬كۆمەڵگا كردۆتە بارگرانی‮.





ئەم هەواڵە 1465جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
شێرەکانیش یاری تۆپی پێ دەکەن
رووداوێكی سەیر پڵنگێك راوی سەگێك لەبەردەم دەرگای ماڵێك دەكات
ئاسكێك ده‌چێته‌ ناو سه‌رتاشخانه‌یه‌ك، ترس دروست ده‌كات
پشیله‌یه‌ك چۆن رێگری له‌ مارێك ده‌كات هه‌ڵبێت
بە ڤیدیۆ.. كاره‌ سه‌خت و نایابه‌كانى چه‌ند كرێكارێك
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad