English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
كورد و سوونە.. سیاسەتی هاوسەنگیی هێز
2020-03-19 [11:10 AM]

نووسینی: مەهدی ئەمین ستونی


لە پەیوەندی نێودەوڵەتی تیۆرییەك هەیە بەناوی تیۆری هاوسەنگیی هێز (balance of power) كە یەكێكە لە تیۆرە گرنگەكانی قوتابخانەى واقعى (Realism Theory)، ئەم تیۆرییە باوەڕی بەوە هەیە، كە هاوسەنگى هێز رۆڵێكی گرنگى هەیە بۆ پاراستنى ئاشتى و ئاسایشى نێودەوڵەتى، هەر كاتێك هاوسەنگى هێز لە نێوان دەوڵەتان نەما، دەبێتە هۆى تێكچونی بارى ئاسایشى نێودەوڵەتى، ئەم راستیە زۆر روون و ئاشكرا بوو لە هۆكارەكانى هەڵگیرساندنى جەنگى جیهانى یەكەم و دووەم كاتێك هاوسەنگى هێز لە نێوان وڵاتانى ئەوروپى نەما، توشى شەڕێكى وێرانكەربوونەوە. ئەمە لە پەیوەندی نیودەوڵەتییە، بەڵام ئەگەر لە روانگەى سیاسەتی ناوخۆیى لەو تیۆرییە بڕوانین، دەبینین هەمان گرنگی هەیە بۆ پاراستنى ئاسایش و سەقامگیریی وڵات. هاوسەنگیی هێز زۆر پێویستە، بەتایبەتیش ئەو وڵاتانەى كە بە فرەنەتەوەیى و مەزهەبى ناسراون، وەك عێراق و سووریا.

عێراق لە دواى 2003

كاتێك تەماشاى عێراق دەكەین لەو روانگەیەوە بۆمان دەردەكەوێت، عێراق زۆر پێویستی بەوەیە هاوسەنگی هێز لە ناو پێكهاتە نەتەوەیى و ئایینیەكانی ھەبێت، بەتایبەتیش لە دوای 2003 كاتێك خەڵكی عێراق گەشبین بوون لە دواى رووخاندنی رژێمی دیكتاتوری و دەستپێكردنی قوناغێكی نوێ، كە بە هەڵبژادنێكى ئازاد دەستیپێكرد لە ساڵى 2005 كە دەرئەنجامەكەى پەرلەمان و حكوومەت و سەرۆكى كۆماریشی لێ كەوتەوە، بەڵام سونەكان وەكو پێویست بەشداریان لەو پرۆسەیەدا نەكرد و بەرگرى و شەڕیان لە دژی هێزەكانی ئەمریكا هەڵبژارد.

وەك دیار زۆربەى سەركردەكانی سونە نەیانتوانى وەك پێویست ئەو قوناغە بە شێویەكی راست و دروست هەڵسەنگێنن، بۆیە ئەوان وازیان لە پرۆسەى سیاسیی هێنا و چوونە دەرەوە، سونەكانیش بەم هەنگاوە ناژیرە زۆر زیانیان پێكەوت. سەركردە كوردەكان لە سەروویان سەرۆك مسعود بارزانی زۆر هەوڵیاندا، سەركردەكانی سونە لەم هەنگاوە مەترسیدارە ھۆشیار و پەشیمان بكەنەوە، كە دەیانویست پەیڕەوی بكەن، بەڵام ئەوان سووربوون لەسەر بۆچوونی خۆیان، لە هەمانكاتدا سەركردە كوردەكان هەوڵیاندا خۆیان لە سەركردە سونەكان نزیك بكەنەوە، كە بەشداربوون لە پرۆسەى سیاسی، تاوەكو بتوانن هاوسەنگیەك دروست بكەن و شیعەكان نەتوانن كونتڕۆڵی بڕیاری سیاسى بكەن، بەڵام ئەوان بە پێچەوانەوە كاریان كرد و بوونە ئۆپۆزسیونێكى سەخت بەرامبەر هەر بڕیارێك یان پڕۆژە یاسایەك، كە كورد پێشكەشی پەرلەمان، یان حكوومەتی دەكرد. كار گەیشتە ئەوەى كورد تاوانبار بكەن بە ئینفیساڵ، دكتور عبدولكەریم زێدان و شیخ عەبدولمەلیك ئەلسەعدی فەتوایان دا بە تحریمكردنی فیدراڵیەت و هەر كەسێك پڕوپاگەندەی بۆ بكات ئەوە یەكڕیزی ئومەتی ئیسلام دەخرێتە مەترسییەوە و پێى كافر دەبێت. شیعەكان ئەو پەرتەوازیەى نێوان كورد و سونەیان قۆستەوە و دەسەڵاتیان كەوتە دەست، هێدی هێدی دەستیان بە پێشێلكردنی پرەنسیپى دیموكراسیى تەوافقی كرد، كە عێراقى نوێی لە سەر دامەزرا بوو و لە (دەستوورى عێراقى هەمیشەیى 2005) ئاماژەی پێ كردبوو. پاشان داوای دیموكراسی زۆرینەیان كرد، تاوەكو پەیڕەو بكرێت لە عێراق. ئەمەش بووە هۆكارى پەراوێزخستنى كورد و سونە لە دروستكردنی بڕیاری سیاسی لە عێراق.

بەئاگاهاتن و وریابوونەوەى سونە.. هاوسەنگی هێز

سەركردەكانی سونە، وردە وردە خوێندنەوەیان بۆ بارودۆخى عێراق گوڕا، بەتایبەتى دواى ئەوەى داعش ناوچەكانی داگیركردن و بۆچوونیان بەرامبەر بە كوردیش گوڕا، كاتێك كورد پێشوازیەكى گەرمی لێ كردن و دەرگاى ماڵەكانیان بۆ كردنەوە، ئەم هەڵوێستە روونتربوو، كاتێك سەركردەكانی سونە یەك دەنگ بوون بۆ ئەوەى حكوومەتى محەمەد توفیق عەللاوى تێنەپەڕێت لە پەرلەمانى عێراق. بەڕاستى ئەمە هەنگاوێكى گرنگ بوو بۆ ئەوەى جارێكى تر هاوسەنگى هێز بگەڕێتەوە بۆ پرۆسەى سیاسی لە عێراق لە نێوان پێكهاتە نەتەوەیى و ئایینیەكانی عێراق. ئاشكرابوو بۆ هەمویان كە بەبێ پرەنسیپى هاوسەنگىی هێز, ئەستەمە عێراق سەقامگیریی سیاسی و ئەمنى بەخۆیەوە ببینێت. دیموكراسى زۆرینە كە سەركردە شیعەكان دەیانەوەێت پەیڕەو بكەن لە عێراق زۆر ئاسان نییە لەو قۆناغەى ئێستا، چونكە نە ئاستى رۆشنبیرى نوخبەی عێراق و نە دیموگرافی عێراق ئەوە قبووڵ دەكات لە حالى حازر. ئەو جۆرە دیموكراسیە لە كومەڵگەكانى دیموكراسى راستەقینە پەیڕەودەكرێت، كە لەسەر بنەماى یەكسانى و دادپەروەرى و هاووڵاتیبوون دامەزرابێت، بۆیە هێشتا زۆر بەربەست هەن بۆ ئەوەى ئەو جۆرە دیموكراسیە پەیڕەو بكرێت لە عێراق. بۆیە ئەگەر كورد و سونە بیانەوێت بەشدارى كارا لە پرۆسەى سیاسى و دروستكردنى بڕیارى سیاسى بكەن لە عێراق، پێویستە پێكەوە هاوپەیمانییەک دروست بكەن دژى زاڵبوونى شیعەكان لە عێراق، بەتایبەتیش لەو قوناغەى ئیستا، كە قوناغێكى زۆر هەستیارە: دەبێت كورد و سونە سوود لە هەڵەكانى رابردوو وەربگرن و پێكەوە وەكو یەك تیم كار بۆ ئەوە بكەن، هیچ كابینەیەك تێنەپەرێت لە پەرلەمان بێ ئەوەى زەماناتى كۆنكرێتى وەرنەگرن بۆ زامنكردنی مافەكانیان، كە لە دەستوور زامن كراون. بە بۆچوونى من ئەمە تەنها رێگایە بۆ بەدى هێنانى مافەكانیان.

عێراق بەرەو كوێ؟

عێراق ئەمڕۆ بەرەو ئاقارێكى نادیار تێدەپەڕێت و ئەگەر هەموو هێزە سیاسییەكان، هەست بە بەرپرسیاریەتى نەكەن و شان بە شانى یەكتر كار نەکەن، ئەوە عێراق بەرەو دوو سیناریۆ دەچێت كە سێیەمی نییە:

سیناریۆى یەكەم: دەبێت سەركردەكانى شیعە هەست بە مەترسى ئەو قوناغە بكەن و بگەڕێنەوە سەر هۆشى خۆیان، یان عێراق بەرەو چارەنووسێكى نادیار دەڕوات. دەبێت بگەڕێنەوە بۆ دیموكراسى تەوافقى كە عێراق لەسەری دروست بووە، وە لە دەستوور ئاماژەی پێكراوە واز لە دیموكراسى زۆرینە بێنن كە دەیانەوێت پەیڕەوی بكەن لەعێراق و بگەڕێنەوە بۆ هاوسەنگیی هێز لە ناو پێكهاتەكانی عێراق و كار بكەن بۆ پێكهێنانی حكوومەتێكی كاتى بە سەرۆكایەتى كەسێك لاى هەمووان قبووڵ بێت و جەدەلى نەبێت و باوەڕى بە پرەنسیپى تەوافق و شەراكەت لە نێوان پێكهاتەكانى عێراق هەبێت و ئەولەویەتى كاری هەڵبژاردنی پێشوەخت بێ بە سەرپەرشتى یو ئێن. لەگەڵ كار كردن بۆ بەدیهێنانى خواستى خوپێشاندەران و پاراستنیان لە مەترسییەكان و ئاشكراكردنى ئەو تاوانبارانەى كە تاوانى كوشتن و رفاندنیان ئەنجام داوە و موحاسەبەكردنیان. بەمەش حكوومەتێكى نوێ لە دەرئەنجامى هەڵبژاردنى پێشوەختە دروست دەبێت و عێراق لە مەترسى رزگار دەبێت.

سیناریۆى دووەم: ئەگەر سەركردە شیعەكان سووربن لەسەر بۆچوونی خۆیان و متمانە بە كابینەیەك بدەن بەبێ رەزامەندى كورد و سونە، هەر وەكو تێپەڕاندنى یاساى هەڵبژاردنى ئەو دوایە و یاساى دەركردنی هێزە بیانییەكان لە عێراق، ئەوكات با باش بزانن عێراق بە رەو سێ پارچەیی هەنگاو دەنێت. یەكەم هەنگاو بۆ جێبەجێكرنى ئەو پلانە لە لاى سونەوە دەبێت بە راگەیاندنى هەرێمى سونى بە پاڵپشتى دەوڵەتەكانى دراوسێی وەك سعودیە و ئیمارات، بە هەماهەنگى لەگەل ئەمریكا. بێگومان ئەم هەنگاوە بە بێ پاڵپشتى هەرێمى كوردستان نابێت و هەرێمى كوردستان بە هەموو شێوەیەك پاڵپشتى لێدەكات. سەبارەت بە هەرێمى كوردستانیش لە دواى ئەوەی هەرێمى سونە دەبێتە دیفاكتو، لە وانەیە بیر لەوە بكاتەوە كە وەرەقەى ریفراندۆمى 25/09/2017 بە كار بێنێت بۆ راگەیاندنى سەربەخۆى كوردستان ئەگەر هەلومەرجى نێودەوڵەتى هاوكاربێت، بە بۆچونى من كاتێك سەركردە شیعەكان سوور

دەبن لە سەر ئەو بۆچوونەى كە لە سەرەوە باسمكرد، دژایەتى نێودەوڵەتى لە سەر سەربەخۆیى كوردستان كەم دەبێتەوە. شیعەش دەبێتە هەرێمى سێیەم لە ژێر هەژمونى ئێران. بەمەش عێراق دەبێتە سێ هەرێم: كوردى، سونى و شیعى، ئەگەر كورد وەك  بەشێك لەعێراق مایەوە. بەرپرسیارەتى ئەمە دەكەوێتە سەرشانى شیعەكان، چونكە ئەوان نەیانتوانى یەك پارچەیى خاكى عێراق بپارێزن و حەكیمانە حوكمى عێراق بكەن.

* مامۆستاى زانسته‌ سیاسییه‌كان و په‌یوه‌ندى نێوده‌وڵه‌تى





ئەم هەواڵە 574جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
شه‌قامێك رۆده‌چێت و دوو ژن ده‌خوات
بەھرەیەکی سەرنج راکێشە
باران بارین و لافاوی شاری دوبەی
شێرەکانیش یاری تۆپی پێ دەکەن
رووداوێكی سەیر پڵنگێك راوی سەگێك لەبەردەم دەرگای ماڵێك دەكات
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad