English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان داوا ده‌كات كار بۆ خۆگونجاندنی عێراق له‌گه‌ڵ كه‌شوهه‌وادا بكرێت
2022-06-18 [11:25 AM]

ZNA - هه‌ولێر


 

له‌ راگه‌یه‌نراوێكی یۆنامیدا كه‌ وێنه‌یه‌كی بۆ ئاژانسی هه‌واڵی زاگرۆس هاتووه‌، رایگه‌یاند، لە ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی بە بیابانبوون و وشكە ساڵیدا، نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوە ناحكومییەكان بانگەواز دەكەن بۆ كاركردن بۆ پاڵپشتیكردنی عێراق لە بەڕێوەبردنی ئاو و هەروەها خۆگونجاندن لە گەڵ گۆڕانی كەش و هەوادا.

لە كاتێكدا عێراق ڕووبەڕووی ئالنگاری هەمەجۆر بووەتەوە، خراپتر و گەورەتر بووەتەوە بە هۆی گۆڕانی كەش و هەواوە، لەوانەش شەپۆلە گەرمیی درێژخایەن، كەمبوونەوەی بارانبارین، لەدەستدانی زەوی بەپیت، بە خوێبوون (زیادبوونی ڕێژەی خوێ لە زەویدا)، كەمیی وەبەرهێنان لە ژێرخاندا، كەمبوونەوەی ئاوە سنوورییەكان و زیادبوونی زریانە خۆڵینەكان. لە كاتێكدا نەتەوە یەكگرتوەەكان و ڕێكخراوە ناحكومییەكان لە عێراق، ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی بەبیابانبوون و وشكەساڵی یاد دەكەنەوە، بانگەوازی كاركردن دەكەن بۆ پاراستنی وڵات لە كاریگەرییە وێرانكەرەكان.

عێراق لە نێوان ئەو 5 وڵاتانەدایە كە زەرەرمەندترینن و زۆرترین كاریگەریی گۆڕانی كەش و هەوایان لەسەرە و لە ڕیزبەندی 39 یەمینە لە كەمیی ئاودا. ڕیكۆردی كەمیی بارانبارین لە ساڵی ڕابردوودا، كە دووەم ووشكترین وەرز بوو لە ماوەی 40 ساڵدا – بووە هۆی كەمبوونەوەی ئاو، بە بیابانبوون و هەروەها داخورانی خاك بەهۆی ڕاهێنانە كشتوكاڵییە بەردەوام نەبووەكان و كرژبوونەوەكان و لەناوچوونی بەرگە ڕووەكییەكانەوە. ململانێ، زەوی و سەرچاوە ئاوییەكانی وێرانكرد لە عێراقدا، كە بووە هۆی داخورانی زیاتری زەوی و پیسبوونی، لە كاتێكدا كە ناسەقاماگیری ڕامیاری ئالنگاری زیاتر دەسەپێنێت بە سەر بەرێوەبردنی ژینگەییدا.

كەمبوونەوەی گەورە لە زەوی كشتوكاڵی و هەمە جۆربوونی بایۆلۆژی لە كشتوكاڵدا، تێكچوونی زەوی و هەروەها زیادبوونی دەنكی لمین  زیادبوونی فشاری لێكەوتەوە و بووە هۆی كۆچ و مردنی ئاژەڵان . هەندێك نمونە، لەوانە زریانی خۆڵینی هەمەجۆر كە تا ئێستا لە ساڵی 2022 دا بەردەوامە، تەنانەت بووەتە هۆی مردنی مرۆڤیش، یان وشكبوونی دەریاچەی ساوا لە پارێزگای موسەنا كە لەم ساڵدا و بەهۆی قەیرانی ئاوەوە ڕوویدا.

بەبێ گوێدانە پێشبینییەكان بۆ 2040، زیادبوونی فشارەكان دەردەخەن لە سەر سەرچاوەكانی ئاو لە عێراقدا، كە ڕووبەڕووی ئالنگاری گەورە دەبێتەوە بەهۆی پیسبوونی پیشەسازی نەوت و هەروەها ئاوەڕۆ، لاوازی حكومڕانی ژینگەیی و ئاگركەوتنەوەوە. لە تەنیشت كەمیی ئاوەوە، ڕۆشتن و نەمانی بەشی سەرەوەی خۆڵ و كەمبوونەوەی بەپیتی زەوی، بووە هۆی كەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی خۆراك لە عێراقدا.

ئەنجامی ڕوپێوییەك لە 2021 دا كە 7 پارێزگای گرتەوە، دەریخست كە لە سەدا 37 جوتیارانی گەنم و لە سەدا 30 جوتیارانی جۆ بە دەست كەمیی و شكست لە بەرهەمدا دەناڵێنن. لە هەمان كاتدا، داهاتیش كەمیكرد چونكە جوتیاران دانەوێڵەی دروینەكراویان نەبوو بۆ فرۆشتن، كە كاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لە سەر ئاسایشی خۆراكیی.

ئەو 4 ملیۆن كەسەی كە لە پارێزگای بەسرە دەژین و دەكەونە سەر ڕێڕەوی ڕووبار لە عێراقدا، زیانپێكەوتووترینن لە كەمیی ئاودا. زۆنگاوەكانی عێراق، بەو كەلتوورە قووڵە مرۆیی و ڕۆشنبیریی  هەروەها بەو سەرچاوە سروشتییەی كە هەیبوو لە دابینكردنی هەلەكانی بژێوییدا، ڕۆژگارێك یەكەمین هیڵی بەرگریی دەنواند لە دژ گۆڕانی كەش و هەوا و زیانە ژینگەییەكان. كەمبوونەوەی ئاستەكانی ئاوی هەردوو ڕووباری دیجلە و فورات كە سەردەمانێك گەورەترین بوون، بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستەكانی خوێ و تێكچوونی جۆرایەتی ئاوەكە. لە گەڵ بەهەڵمبوونی ساڵانەیی كە زیاترە  لە 3 مەتر و هەروەها ئاوی ڕوباری كەمتر، ئاوی دەریا گەشتووەتە بەرزترین ئاستی ڕوبارەكە و هاتووەتە ئەل – قورنە و بووەتە هۆی وێرانكردنی 60000 دۆنم لە زەوی كشتوكاڵی و 30000  لە دار و درەخت.

لە مارسی 2022، ڕاگواستنی نزیكەی 3000 خێزان تۆمار كراوە بە هۆی وشكەساڵی و لێكهەڵوەشان و وێرانكردنی ژینگەییەوە، لە سەرتاسەری 8 پارێزگا لە ناوەڕاست و باشووری عێراقدا. لێكۆڵینەوە نوێیەكان دەریدەخەن كە كەمیی ئاو، یەكێكە لە هاندەرە سەرەكییەكانی كۆچكردن لە ناوچە گوندییەكان بۆ ناوچە شارستانییەكان، بە تەنیشت ئالنگارییەكانی تری كشتوكاڵی بەردەوام و ئاسایشی خۆراكییەوە.

بە بیابانبوون و كەمیی ئاو بەشێوەیەكی ناگونجاو كاردەكاتە سەر ئەوانەی كە زۆرترین هەژاری و لاوازییان هەیە. خێزانە هەژار و بەرگەزنەكان ئەوانەی كە دەیانناڵاند بە دەست ململانێ و ئاوارەبوونەوە ئێستا كەوتوونەتە نێو بازنەیەكی هەژاریی درێژخایەنترەوە. ئەوەی جێی نیگەرانیشە بەشێوەیەكی تایبەت، بارودۆخی منداڵانە لە ناوچە گوندنشینەكاندا، كە هەلەكانی خوێندن و فێربوونیان لە دەستدا بەهۆی ململانێ و كۆڤید – 19، هەنووكەش لەوانەیە بخرێنە بەر كاركردن و زوو ئەنجامدانی هاوسەرگیرییەوە، بە مەبەستی یارمەتیدانی خێزانەكانیان لە دابینكردنی پێداویستییە ئاو و خۆراكیییەكانیاندا.

هەروەها كچان و ژنانیش دوو هێندە ڕووبەڕووی لاوازێتی دەبنەوە بە هۆی كەمیی ئاوەوە  و تا ڕادەیەكی زۆریش بە هۆی نا یەكسانیی ڕەگەزییەوە. لە ڕاستیدا، دەستگەشتنی سنووردار بە ئاوی پاك كاریگەری دەكاتە سەر پاكژی سوڕی مانگانەیی و ئەمەش تەندروستی و شكۆی ژنان و كچان ڕووبەڕووی مەترسیی دەكاتەوە. كارەساتە پەیوەستدارەكانیش بە كەش و هەواوە كاریگەریی دەكاتە سەر سیستەمی تەندروستی كە خۆی لە بنچینەدا لاواز و نا كارایە. بەبێ پاڵپشتیی پزیشكی لە كاتی منداڵبووندا، مەترسییەكانی مردنی دایكان زیاددەبێت، كە دەكرێت ڕێگیریی لەم مەترسییانە بكرێت.

زیادبوونی گرژییەكان بە تەنیشت لەناوچوون و تێكشكانی یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی، لەوانەیە ببێتە هۆی زیادبوونی توندوتیژیی لە سەر بنەمای جێندەری، لەوانەش توندونیژیی لە سەر بنەمای ڕەگەزیی.

لە ڕێگەی پاڵپشتییە هاوبەشەكانی ئەكتەرە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەكانەوە، عێراق دەتوانێت كاربكات بۆ زاڵبوون بە سەر ناسەقامگیریی ڕامیارییە نیشتمانی و هەرێمایەتییەكانەوە، بۆ سووكتركردنی كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەش و هەوا و تێكچوون و داڕمانی زەوی، هەروەها چارەسەركردنی بەرێوەبردنی نیشتمانییانەی ئاو. دەسەڵاتدارە  نیشتمانی و خۆجێیەكان دەتوانن بە پەلە لە هەوڵی داڕشتنی یاسادانان و ڕاهێنانە خواستراوە پێویستەكاندا بن، بۆ بەڕێوەبردن و بەكارهێنانی ئاو بە شێوەیەكی بەردەوام.

ئامانجی دەیەی نەتەوە یەكگرتووەكان، گەڕاندنەوەی سیستەمی ئیكۆلۆجی  بەمەبەستی نەهێشتنی لەناوچوونی سیستەمی ئیكۆلۆجییە جیهانییەكان. نەتەوە یەكگرتووەكان و رێكخراوە ناحكومییەكان لە عێراقدا كار دەكەن لە گەڵ حكومەت و زانكۆكانی عێراقدا، سەبارەت بە سیستەمە زیرەكەكانی چاودێریكردن بۆ شوێنكەوتنی بەرەوپێشچوونەكان یان پاشكەوتنەكانی ئامانجە ژینگەییەكان، كەش و هەوا، سەرچاوەكانی ئاو و بەكارهێنانی خاك. ئەم داتایانە گرنگ و بەبایەخن بۆ پڕچەككردنی بڕیار بە دەستەكان بە زانیاریی پێویست بۆ بڕیار وەرگرتن و داڕشتن و دروستكردنی سیاسەت. زانیاریی بەشكرا لە گەڵ كۆمەڵگەكاندا بۆ پاڵپشتیكردنی پلانی كار لە لایەنی گشتییەوە و هەروەها بۆ بڕیاردانی كۆمەڵگەیی دەربارەی نەهێشتنی ڕوودانی وشكە ساڵی.

جێگیركردنی خاك و پاراستنی ڕووبەرە ڕووەكییەكەی لە رێگەی هاندانی بەكارهێنانی ئاوەوە بەشێوەیەكی پێویست، پڕكردنەوەی عەمبارە ئاوییەكان، بووژاندنەوەی ژێرخانە ئاودێرییەكان، ناشتنی داری زیاتر، دارچە و دارستان، پەرەپێدانی بەردەوامی پشتێنەی سەوز بە دەوری شارەكاندا، كۆنترۆڵ كردنی چالاكییە كانزاییەكان، باشتركردنی جۆرایەتی خاك و پاراستنی لە بە خوێبوون لە ڕێگەی كشتوكاڵی بەردەوامی زیاتر و تەكنیكە كشتوكاڵییەكانەوە، هەموو ئەمانە پێویست و گرنگن. دابینكردنی چارەسەرە ئاودێرییە ژینگە دۆستەكان و هەروەها سەر لە نوێ شارەزاكردنەوەی جوتیاران، بۆ نمونە، ئاودانی بە دڵۆپە و جۆرەكانی ئاودێری زیرەك، ئاو پاشەكەوت دەكات و كاریگەرییەكی ئەرینیی گەورە دروستدەكات.

لە كۆمەڵگەی خۆجێی، دەسەڵاتدارانی خۆجێی و حكومەتی نیشتمانییەوە بۆ ئەكتەرە نێودەوڵەتییەكان، بە پاڵپشتیی هەمووان، ئێمە دڵنیا دەبینەوە لە پاشەڕۆژێكی تەندروست بۆ خاك و ئاوی عێراق و هەروەها ئەو خەڵكەشی كە پشتی پێدەبەستن.





ئەم هەواڵە 358جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
ئه‌سپێك ره‌دووی ئه‌مبولانسێك ده‌كه‌وێت كه‌ برایه‌كه‌ی له‌ناودایه‌
لە شەقامێکی قەرەباڵغ منداڵێک لە سندوقی ئۆتۆمبێل دەکەوێتە خوارەوە
لێدانی سەدە ، تا ئێستا لێدانی وانەبووە
شه‌قامێك رۆده‌چێت و دوو ژن ده‌خوات
بەھرەیەکی سەرنج راکێشە
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad