تەلەسکۆبێکی پێشکەوتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، گەورەترین و وردترین نەخشەی سێ ڕەهەندیی گەردوونی کێشا، کە تێیدا زانیاریی نوێ و سەرسوڕهێنەر دەربارەی مێژووی گەردوون و وزەی تاریک دەخاتە ڕوو.
پێنج هەزار “چاو” بۆ دۆزینەوەی نهێنییەکان
ئامێری ناسراو بە (DESI) یان “ئامێری شیکردنەوەی تیشکیی وزەی تاریک”، کە لەسەر تەلەسکۆبی “مایال” لە ویلایەتی ئەریزۆنا جێگیر کراوە، توانیویەتی لە ڕێگەی پێنج هەزار “چاوی” دروستکراو لە ڕیشاڵی تیشکییەوە، نەخشەی زۆرتر لە ٤٧ ملیۆن گەلەئەستێرە و تەنە گەردوونییەکان بکێشێت.
ئەم دەستکەوتە زانستییە بەراورد بە هەموو گەڕان و ڕووپێوییە گەردوونییەکانی پێشوو، شەش هێندە فراوانتر و وردترە.
گەشتێک بۆ ١١ ملیار ساڵ لەمەوبەر
ئەم نەخشەیە مەودای ١١ ملیار ساڵی تیشکی دەبڕێت. ئەمەش بەو مانایەیە کە زانایان توانیویانە وێنەی گەلەئەستێرەکان لە قۆناغە سەرەتاییەکانی تەمەنی گەردووندا بگرن (کە تەمەنی گەردوون بە ١٣.٧ ملیار ساڵ دەخەمڵێنرێت).
“لۆز ئەنخیلا گارسیا”، توێژەری گەردوونناسی، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم نەخشەیە تێگەیشتنێکی قووڵترمان دەربارەی چۆنیەتی دروستبوونی گەلەئەستێرەکان و پێکهاتەی گەردوون پێ دەبەخشێت.
وزەی تاریک: ئەو هێزەی گەردوون پەلکێش دەکات
گرنگییە سەرەکییەکەی ئەم ئامێرە (DESI) لەوەدایە کە دەرگایەکی نوێ بۆ تێگەیشتن لە “وزەی تاریک“ دەکاتەوە. وزەی تاریک نزیکەی ٧٠٪ی پێکهاتەی گەردوون پێکدەهێنێت و بەرپرسە لە خێراکردنی کشان و فراوانبوونی گەردوون.
گرنگترین خاڵەکانی ئەم ڕاپۆرتە:
- توانای ئامێرەکە: دەتوانێت لە یەک شەودا نەخشەی ١٠٠ هەزار گەلەئەستێرە بکێشێت.
- شیکردنەوەی تیشک: ئامێرەکە لەرێگەی شیکردنەوەی تیشکی گەلەئەستێرەکان، دەتوانێت بزانێت گەردوون بە چ خێراییەک لە کشان و فراوانبووندایە.
- داهاتووی گەردوون: ئەم زانیارییانە یارمەتی زانایان دەدات بزانن ئایا گەردوون تا هەتایە لە فراوانبوون بەردەوام دەبێت، یان لە کۆتاییدا بەهۆی هێزە شاراوەکانەوە تووشی داڕمان دەبێت.
ئەم دۆزینەوە نوێیانە نەک هەر سنوورەکانی زانستی گەردوونناسی فراوانتر دەکەن، بەڵکو دەبنە کلیلێک بۆ وەڵامدانەوەی یەکێک لە گەورەترین مەتەڵەکانی مرۆڤایەتی: گەردوون چۆن دەستی پێکرد و بەرەو کوێ دەچێت؟
BBC