ماددە هۆشبەرەکان وەک ژەهرێکی بێدەنگ و تارماییەکی ترسناک، بە هێواشی بەنێو کۆمەڵگەدا بڵاودەبنەوە و هەڕەشە لە بناغە و داهاتووی هەر نیشتمانێک دەکەن. هەرێمی کوردستانیش، بەدەر نیە لەم مەترسییە.
دوو توێژی سەرەکی و هەستیاری کۆمەڵگە، کە بریتین لە لاوان و ئافرەتان، زیاتر لە هەر توێژێکی تر ڕووبەڕووی ئەم مەترسییە دەبنەوە. بۆیە، پاراستنیان ئەرکێکی هەنووکەیی و بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشی نێوان تاک، خێزان و دەوڵەتە.
بۆچی لاوان و ئافرەتان ئامانجی سەرەکین؟
۱ـ لاوان بەهۆی چەند هۆکارێکەوە زیاتر لەبەردەم مەترسیی ئاڵوودەبووندان:
حەزی تاقیکردنەوە و فشاری هاوڕێیان: تەمەنی گەنجی، تەمەنی تاقیکردنەوە و یاخیبوونە. زۆرجار بەهۆی فشاری هاوتەمەنەکان یان تەنها لەبەر حەزی زانین، یەکەم هەنگاو بەرەو جیهانی تاریکی ماددە هۆشبەرەکان دەنێن.
کەمی هۆشیاری و زانیاری: زۆرێک لە گەنجان زانیاریی تەواو و دروستیان لەسەر زیانە کوشندەکانی ماددە هۆشبەرەکان نییە. بازرگانانیش ئەم کەلێنە دەقۆزنەوە و بە دروشمی وەک “یەک جار زیانی نییە” یان “ئەمە وزەت پێدەبەخشێت” هەڵیان دەخەڵەتێنن.
کێشە خێزانی و دەروونییەکان: ناسەقامگیریی خێزان، توندوتیژی، یان بوونی کێشەی دەروونی وەک خەمۆکی، لاوان لاواز دەکات و ئاسانتر دەیانکاتە نێچیری بازرگانانی مەرگ.
٢. ئافرەتان: قوربانییەکی دووجا و بێدەنگ
مەترسیی ماددە هۆشبەرەکان بۆ سەر ئافرەتان ڕەهەندێکی جیاوازتر و ئاڵۆزتری هەیە:
قۆستنەوە و توندوتیژی: ئافرەتان بەهۆی ئاڵوودەبوونەوە، زۆر ئاسانتر دەبنە قوربانیی قۆستنەوەی سێکسی، توندوتیژی، یان بەکارهێنانیان لەلایەن تۆڕەکانی بازرگانیی ماددە هۆشبەرەکانەوە.
کاریگەری لەسەر خێزان و منداڵ: ئاڵوودەبوونی دایک کاریگەرییەکی وێرانکەری لەسەر پەروەردەی منداڵ و سەقامگیریی خێزان هەیە. دایک ستوونی خێزانە و کاتێک ئەم ستوونە دەلەرزی، تەواوی خانەوادەکە ڕووبەڕووی هەڵوەشانەوە دەبێتەوە.
مەترسییە تەندروستییە تایبەتەکان: جگە لە زیانە گشتییەکان، ئافرەتان ڕووبەڕووی مەترسیی تایبەت وەک کێشەکانی سکپڕی، لەبارچوونی منداڵ، و گواستنەوەی نەخۆشی بۆ کۆرپەلە دەبنەوە.
ڕێگاچارە و ئەرکی لایەنەکان
ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیاردەیە پێویستی بە هەنگاوی هەمەلایەنە و هەماهەنگیی هەموو لایەک هەیە:
١. ئەرکی حکومەت و دامەزراوە پەیوەندیدارەکان:
توندکردنی یاسا و سزاکان: پێویستە یاساکان دژی بازرگانان و بڵاوکەرەوەکانی ماددە هۆشبەرەکان زۆر توندتر بکرێن و بەبێ جیاوازی جێبەجێ بکرێن.
کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان: بەهێزکردنی خاڵە سنوورییەکان و بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو بۆ ڕێگریکردن لە هاوردەکردنی ماددە هۆشبەرەکان.
دامەزراندنی بنکەی چارەسەر: کردنەوەی بنکەی مۆدێرن و تایبەتمەند بۆ چارەسەرکردنی ئاڵوودەبووان (بەتایبەت بنکەی تایبەت بە ئافرەتان کە نهێنی و تایبەتمەندییان پارێزراو بێت) و یارمەتیدانیان بۆ گەڕانەوە بۆ ژیانی ئاسایی.
هەڵمەتی هۆشیاری نیشتمانی: ئەنجامدانی هەڵمەتی بەرفراوان لەڕێگەی میدیاکان، قوتابخانە و زانکۆکانەوە بۆ ئاشناکردنی خەڵک بە زیانەکانی ماددە هۆشبەرەکان.
٢. ئەرکی خێزان:
دروستکردنی پەیوەندیی کراوە: دایکان و باوکان دەبێت پەیوەندییەکی هاوڕێیانەیان لەگەڵ منداڵەکانیان هەبێت، تا بە ئازادی بتوانن کێشەکانیان باس بکەن و پەنا بۆ کەسی نەشیاو نەبەن.
چاودێریی زیرەکانە: ئاگاداربوون لە هەڵسوکەوت، هاوڕێ و گۆڕانکارییەکانی باری دەروونیی منداڵەکان، بەبێ ئەوەی هەست بە چاودێرییەکی توند بکەن.
پەروەردەی دروست: فێرکردنی منداڵان لەسەر چۆنیەتیی “نا” وتن و دوورکەوتنەوە لە فشاری خراپی هاوڕێیان.
٣. ئەرکی سیستەمی پەروەردە و خوێندن:
خستنە نێو پرۆگرامەکانی خوێندن: پێویستە بابەتی مەترسییەکانی ماددە هۆشبەرەکان بە شێوەیەکی زانستی و کاریگەر بخرێتە نێو پرۆگرامەکانی خوێندنی قوتابخانە و زانکۆکانەوە.
ڕاهێنانی مامۆستا و ڕاوێژکاران: ئامادەکردنی مامۆستایان و ڕاوێژکارانی دەروونی بۆ ئەوەی بتوانن نیشانەکانی سەرەتایی ئاڵوودەبوون بناسنەوە و یارمەتیی قوتابییەکان بدەن.
٤. ئەرکی میدیا و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی:
شکاندنی تابۆکان: کارکردن لەسەر شکاندنی تابۆی قسەکردن لەسەر ئاڵوودەبوونی ئافرەتان و هاندانیان بۆ داواکردنی چارەسەر.
بەرهەمهێنانی بەرنامە و ڕاپۆرتی کاریگەر: دروستکردنی فیلمی دۆکیۆمێنتاری، دراما، و ڕاپۆرتی ڕۆژنامەوانی کە بە شێوەیەکی قووڵ باس لە زیانەکانی ئەم دیاردەیە بکەن.
لە کۆتایدا:
پاراستنی گەنجان و ئافرەتان لە ماددە هۆشبەرەکان، تەنها پاراستنی دوو توێژ نییە، بەڵکو پاراستنی کۆمەڵگە و مسۆگەرکردنی داهاتوویەکی ڕووناکە بۆ کوردستان. ئەم شەڕە، شەڕێکی هەمەلایەنەیە و سەرکەوتن تێیدا تەنها بە یەکگرتنی هەوڵی هەمووان دەبێت. با هەموومان پێکەوە ببینە قەڵغانێک بۆ پاراستنی نەوەی نوێ و ئافرەتانی وڵاتەکەمان لەم پەتایە کوشندەیە، چونکە هێزی هەر نەتەوەیەک لە هێزی گەنجان و سەلامەتیی خێزانەکانیدایە.
لیا سەیفەدین