لەکاتێکدا ڕێژەی تووشبوون بە شێرپەنجە لەنێو گەنجان و کەسانی خوار تەمەن ٥٠ ساڵ ڕوو لە زیادبوونە، لێکۆڵینەوەیەکی نوێ دەری دەخات کە “پیربوونی خێرا” دەورێکی سەرەکی لەم دیاردەیەدا دەبینێت.
گرنگترین خاڵەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە:
تەمەنی بایۆلۆژی: بەپێی لێکۆڵینەوەیەک کە لە گۆڤاری (Nature Medicine) بڵاوکراوەتەوە، ئەو کەسانەی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٧٤ لەدایکبوون، لە ڕووی “تەمەنی بایۆلۆژییەوە” (واتە ئاستی تێکچوونی خانە و گەردیلەکانی ناو جەستە) بەساڵاچووترن لەوانەی لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ بۆ ١٩٥٤ لەدایکبوون. ئەم خێراییە لە پیربوون لەنێو نەوەی ساڵانی نەوەدەکاندا زیاتر بەدی دەکرێت.
پەیوەندی بە شێرپەنجەوە: یین کائو، یەکێک لە ئامادەکارانی لێکۆڵینەوەکە لە زانکۆی واشنتۆن، دەڵێت: “هەندێک لە گەنجان زۆر زووتر لەوەی چاوەڕوان دەکرێت تووشی گۆڕانکاریی بایۆلۆژی دەبن، ئەمەش دەکرێت پەیوەندی بە بەرزبوونەوەی ڕێژەی شێرپەنجەوە هەبێت لەنێو نەوە نوێیەکاندا.”
ئامارە مەترسیدارەکان: بەپێی گۆڤاری پزیشکیی بەریتانی (BMJ)، لە ساڵی ١٩٩٠ـەوە تا ئێستا، ڕێژەی تووشبوون بە شێرپەنجە لەنێو کەسانی خوار ٥٠ ساڵ لە جیهاندا ٧٩٪ زیادی کردووە. هەروەها ئامارەکان نیشانی دەدەن کە تەنها لە ساڵی ٢٠٢٢دا نزیکەی ١٣ هەزار و ٨٠٠ منداڵ و مێرمنداڵ لە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا تووشی شێرپەنجە بوون.
هۆکارە ئەگەرەکان: هەرچەندە هۆکارەکان بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام پسپۆڕان ئاماژە بە خواردنی دەستکرد و زۆر دەستکاریکراو (Ultra-processed)، کحول، قەڵەوی، جگەرەکێشان و کاریگەریی “مایکرۆپلاستیکەکان” دەکەن وەک مەترسییە سەرەکییەکان.
تێڕوانینێکی نوێ: جۆن ڕیچز، پسپۆڕی شێرپەنجە لە بەریتانیا، دەڵێت گرنگی ئەم لێکۆڵینەوەیە لەوەدایە کە تەنها سەیری خانە شێرپەنجەییەکان ناکات، بەڵکو سەیری ئەو گۆڕانکارییە گشتگیرانە دەکات کە بە تێپەڕبوونی کات لە تەواوی جەستەی مرۆڤدا ڕوودەدەن.
لە کۆتاییدا، زانایان جەخت دەکەنەوە کە پێویستیان بە لێکۆڵینەوەی زیاترە بۆ ئەوەی بزانن ئایا ئەم گۆڕانکارییە بایۆلۆژییانە ڕاستەوخۆ دەبنە هۆی شێرپەنجە، یان هەردووکیان (پیربوونی خێرا و شێرپەنجە) دەرەنجامی هۆکارە شاراوەکانی تری وەک شێوازی ژیان و ژینگەن.
