ئازاد عزالدین سعدو
ئەنفال ھەوەکا ھەرە مەزن یا لەشکری بوو رژێما عێراقێ ب ھوڤانەیی دژی خەلکێ ھەرێما کوردستانێ ل سالا ١٩٨٨ ئەنجامدایی، ئەڤێ ھەوێ ب ھەشت قوناغێن لەشکری دەستپێکر، ھەمی جورێن چەکان ھێزێن عێراقێ بکار ئینان، نەخاسمە چەکێ کێمیایی و قەدەغەکری، د وان ھەر ھەشت قوناغان دا پتر ژ ( ١٨٢) ھزار کەسێن سفیل و بێگونەە ھاتنە شەھیدکرن.
ئەنفالا بەھدینان ژ ٢٥/ ٨ ــ ٦/ ٩/ ١٩٨٨ێ بەردەوام بو، ئەنفالا بەھدینان ژ ھەر حەفت قوناغێن دی یێن ئەنفالێ جوداتر بو؛ ئەوێن ل پارێزگەھێن سلێمانی، کەرکوک و ھەولێرێ ھاتینە ئەنجامدان، ل وان حەفت قوناغێن ئەنفالێ لەشکرێ عێراقێ د شەری دا بوو دگەل وەلاتێ ئیرانێ، پشتی شەرێ وێ دگەل ئیرانێ ل رێکەفتی ٨/ ٨/ ١٩٨٨، ب دووماھی ھاتی، ھەر چ ھێز، چەک و جەبلخانا ھەیی ھەمی ئاراستەی دەڤەرا بەھدینان کرن، ڤێ ھێزێ ل ٢٥/ ٨/ ١٩٨٨ دەست ب قوناغا ئەنفالا بەھدینان کر کو ب (خاتمە الانفال) ناڤکر بوو، ل سنورێ ھەر دوو پارێزگەھێن دھوک و میسل، دەڤەرێن (دھوک، زاخو، ئامێدی، شێخان و ئاکرێ) ڤەگرتن، زێدەتر ژ (٤٨٨) گوندان کەفتنە بەر ڤێ قوناغێ، دڤێ قوناغێ دا چەندین گوند ب چەکێ کێمیایی بومبەباران کرن وکو گوندێن (تویکا، بلێجان، بابیر، گەرەگۆ، وەرمێل، ئێکمالا، ھێسێ، ئاسھێ، دیھێ، بانکا، ئەرزا، برجینی، دەرگەل، زڕھەوا، بەلیت، باوەرکا کەڤری، گوھەرز، بێمنانش، رەڤەل (سینیا)، سپیندار و شێرانە) ل پارێزگەھا دھوکێ، و گوندێن (کانیکا، باسکا و ئاڤوک) ل پارێزگەھا میسل، ل دەمێ بومبەباران کرنا چەکێ کێمیایی ل گوندێ تویکا ل دەڤەرا زاخو (١٤) پێشمەرگە شەھید بوون، ژبلی چەکێ کێمیایی ل ھندەک دەڤەران وەکو گوندێ ( کورێمێ و مێرگەتیێ) “کوم کوژی” دژی خەلکێ سفیل و پێشمەرگەی ھاتنە ئەنجامدان؛ ھەر وەسان نێزیکی (٣٠) ھزار کەسان کەفتنە دەستێن ھێزێن رژێمێ، ھەمی ڤەگوھاستن بۆ کەلھا نزارکی ل دھوکێ، و دەمێ گەھاندینە ڤێ کەلھێ، ھەر چ شێوازێ ئەشکەنجێ یێ ھەیی؛ ئەو گرتی پێ ئەشکەنجەدان، و پاشی زەلام ژ زارۆک و خێزانێن وان جوداکرن، ئەو زەلامێن جودا کرین و برین، ژ ھینگێ تاکو نوکە بێسەروشوینن، و زاروک و خێزانێن وان ژ کەلھا دھوکێ ڤەگوھاستن بۆ کەلھا سەلامیێ ل میسل و پاشی ڤەگوھاستن بۆ دەڤەرێن بەحرکێ و چێژنێکان ل پارێزگەھا ھەولێرێ، ب راستی خەلکێ ھەولێرێ ھەر چ یا ژ دەستێ وان ھاتی بۆ خەلکێ دەڤەرا بەھدینان کر، و ھەمی پێدڤیێن وان بۆ دابینکرن.
ل لایێ دیتر زێدەتر ژ (١٠٠) ھزار کەسان ئاوارەی وەلاتێن تورکیا و ئیرانێ بوون، ل دەسپێکێ ھێزێن تورکیا رێک نەدا و نە ھێلا چ کەسەک ل سنورێ وان دەرباز ببیت، پشتی چەندین روژان ئەو خەلکە ھێلاینە سەر سنوری، ھەر ھندەک بۆ دەڤەرەکێ ڤەگوھاستن، ھندەک بۆ دیاربەکر، ھندەک بۆ مێردینێ و ھندەک ژی بۆ موشێ، ل تورکیا، دڤان رویدانان دا ھەر چ نەخوشی، دەردەسەری و کارەساتێن ھەین ب سەرێ مللەتێ مە ھاتن.
پشتی رزگارییا عێراقێ ل سالا ٢٠٠٣ ێ، د دیباجەیا دەستورێ وێ دا یێ سالا ٢٠٠٥، ئاماژە ب (کوم کوژییا ئەنفالێ) ھاتیە دان، و ل گورەی مادێ (١٣٤) ژ ڤی دەستورێ عێراقێ دادگەھەک تایبەت ھاتیە پێکئینان بو دیتنا تاوانێن رژێما دکتاتوری ئەنجامداین، دادگەە بناڤێ (دادگەھا بالا یا تاوانان ل عێراقێ) ب یاسا ژمارە (١٠) یا سالا ٢٠٠٥ ھاتە پێکئینان، (دادگەھا تاوانا یا دوو) ب ھەمان یاسا دبریارا خو دا یا ژمارە (١/ ج پانیە/ ٢٠٠٦) ل ٢٤/ ٦/ ٢٠٠٧، ئەوا ل دور کەیسا ئەنفالێ “ئەنفال ب تاوانەکا نێفدەولەتی دا نیاسین”، و تاوانبارێن وێ ب تاوانێن “کوم کوژیێ (جینوساید)، دژی مروڤایەتیێ و تاوانێن جەنگێ”، سزا دان.
ل بیرەوەرییا ئەنفالێ وەک پێشنیار بو جھێن فەرمی و پەیوەندیدار کار ل سەر ڤان خالان بھێتەکرن:
١ ــ حکومەتا عێراقێ قەرەبویا ھەمی ئەنفالبوییان بکەت ب (مادی و معنوی)، ل گورەی مادێ (١٣٢/ ئێکەم) ژ دەستورێ عێراقێ یێ سالا ٢٠٠٥ێ.
٢ ــ حکومەتا عێراقێ داخوازا لێبورینێ ژ گەل و حکومەتا ھەرێما کوردستانێ بکەت.
٣ ــ ئەنفال وەکو تاوانا جینوسایدکرنا گەلێ کوردستانێ ل سەر ئاستێ نێفدەولەتی بھێتە ناساندن.
٤ ــ مادەیێ (٧) برگەیێن (٦، ٧، ٨) ژ یاسا ماف و ئمتیازاتێن کەس و کارێن شەھیدان و ئەنفالکرییان یێن گرێدایی ب مافێن وانڤە بھێنە جێبەجێکرن.
٥ ــ کار ل سەر دیتنا ھەمی جھێن کوم کوژی لێ ھاتینە ئەنجامدان بھێتەکرن و روفاتێن وان شەھیدان بھێنە ڤەگوھاستن بۆ دەڤەرێن وان ل کوردستانێ.
٦ ــ مونومێنتەک کو دەربرینێ ژ ھەمی نەخوشی و کارەساتێن ئەنفالبوێن بەھدینان بکەت، ل دھوکێ بھێتە چێکرن.
٧ ــ ڤەکولین، نامەیێن ماستەرێ و تێزێن دکتورایێ ل سەر ئەنفالان بھێنە نڤێسین و بھێنە چاپکرن و بەلافکرن.
٨ ــ کار ل سەر دوکومێنت کرنا ھەمی نەخۆشی، رویدان و کارەساتێن ئەنفالبوییان دیتین بھێتە کرن و ھەمی بھێنە تومار کرن.