ئاڵوگۆڕی تەقە لە نێوان ئەمریکا و ئێران: هێزەکانی ئەمریکا ڕایانگەیاند کە ئەو دامەزراوە سەربازییانەی ئێرانیان کردووەتە ئامانج کە بەرپرسیار بوون لە هێرشکردنە سەر کەشتییە جەنگییەکانیان لە گەرووی هورمز، لە کاتێکدا هێزە چەکدارەکانی ئێران دەڵێن هێرشە ئاسمانییەکان بەر ناوچە مەدەنییەکان کەوتوون.
هەڕەشەکەی ترەمپ: سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ئاگربەست هێشتا لە کاردایە، بەڵام هۆشداری دا و وتی “زۆر بە توندیتر و توندوتیژانەتر لێیان دەدەین” ئەگەر ئێران بەم زووانە ڕێککەوتنەکە واژۆ نەکات. ئێران هێشتا وەڵامی خۆی بۆ پێشنیازێکی ئەمریکا بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە یەکلایی نەکردووەتەوە.
ئاگربەستەکان لەژێر فشاردا: وەزارەتی بەرگری ئیمارات ڕایگەیاند کە لە ئێستادا ڕووبەڕووی هێرشەکانی ئێران دەبنەوە. هەروەها لە لوبنان، بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی تەندروستی لوبنان، هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل دوێنێ لانی کەم ١٢ کەسیان کوشتووە.
کەشتییە دەستبەسەرداگیراوەکان: بە وتەی وەزیری دەرەوەی پاکستان، ئەو دەریاوانە پاکستانی و ئێرانییانەی لەو کەشتیانەدان کە لەلایەن ئەمریکاوە دەستیان بەسەردا گیراوە و ئێستا لە نزیک ئاوەکانی سینگاپوورن، دەگەڕێنرێنەوە وڵاتەکانیان (دیپۆرت دەکرێنەوە).
هێزەکانی ئەمریکا و ئێران لە ناوچەی کەنداو ڕووبەڕووی یەک بوونەوە و ئیماراتیش کەوتەوە بەر هێرشێکی نوێ، ئەمەش ئاگربەستە مانگینەکەی خستە مەترسییەوە و هیواکانی بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی دیپلۆماسی بۆ قەیرانەکە لاواز کرد.
ئەم هەڵگیرسانەوەیەی شەڕ لە کاتێکدایە کە واشنتۆن چاوەڕێی وەڵامی تارانە بۆ پێشنیازەکەی بە مەبەستی کۆتاییهێنان بەو ململانێیەی کە لە ٢٨ی شوباتەوە بە هێرشی ئاسمانیی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەرانسەری ئێران دەستی پێکرد.
سەرۆکی ئهمهریكا دۆناڵد ترەمپ ڕۆژی پێنجشەممە ڕایگەیاند کە سێ کەشتی جەنگی هێزی دەریایی ئەمریکا لە کاتی تێپەڕبوونیان بە گەرووی هورمزدا هێرشیان کراوەتە سەر. گەرووی هورمز ڕێڕەوێکی گرنگە بۆ نزیکەی پێنج یەکی نەوت و گازی سروشتی جیهان کە ئێران لە سەرەتای دەستپێکردنی ململانێکانەوە تا ڕادەیەکی زۆر دایخستووە.
ترەمپ لە تۆڕی کۆمەڵایەتی (Truth Social) نووسیویەتی: “سێ کەشتی جەنگی پلە یەکی ئەمریکی بە سەرکەوتوویی لە ژێر تەقەدا لە گەرووی هورمز تێپەڕین. هیچ زیانێک بەر سێ کەشتییەکە نەکەوتووە، بەڵام زیانی گەورە بەر هێرشبەرە ئێرانییەکان کەوتووە.”
دواتر ترەمپ بە ڕۆژنامەنووسانی وت کە ئاگربەستەکە هێشتا لە کاردایە و وتی: “ئەمڕۆ یارییان لەگەڵ کردین، ئێمەش تێکمان شکاندن.”
لە بەرانبەردا، فەرماندەیی باڵای سەربازی ئێران ئەمریکای تۆمەتبار کرد بە پێشێلکردنی ئاگربەست لە ڕێگەی بەئامانجگرتنی تانکەرێکی نەوت و کەشتییەکی تر، هەروەها ئەنجامدانی هێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوچە مەدەنییەکان لە دوورگەی قیشم لە گەرووی هورمز و ناوچە کەنارییەکانی نزیکی. سوپای ئێران وتی وەڵامی داوەتەوە بە هێرشکردنە سەر کەشتییە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی گەرووەکە و باشووری بەندەری چابەهار.
وتەبێژی بارەگای ناوەندی خاتەم ئەلئەنبیای ئێران وتی هێرشەکانی ئێران “زیانی گەورەیان” گەیاندووە، بەڵام فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا (سێنتکۆم) ڕایگەیاند کە هیچ یەک لە کەشتییەکانیان نەپێکراون. دواتر کەناڵی (Press TV)ی ئێرانی ڕایگەیاند کە دوای چەند کاتژمێرێک لە تەقەکردن، “بارودۆخەکە لە دوورگە و شارە کەنارییەکانی ئێران لە نزیک گەرووی هورمز ئاسایی بووەتەوە.”
لەو کاتەوەی ئاگربەست لە ٧ی نیسانەوە چووەتە بواری جێبەجێکردنەوە، هەردوو لا جاروبار تەقەیان لە یەکدی کردووە و ئێران چەند ئامانجێکی لە وڵاتانی کەنداو، لەوانەش ئیمارات، پێکاوە. تا ئێستا زانیارییەکی ورد دەربارەی دوایین هێرش بۆ سەر ئیمارات لەبەر دەست نییە.
کاریگەرییە ئابوورییەکان
نرخی نەوت لە بازاڕەکانی ئاسیا لە بەیانی ڕۆژی هەینیدا بەرزبووەوە و نرخی خاوی برێنت گەیشتە سەرووی ١٠٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، لە کاتێکدا نرخی پشکەکان دابەزینیان بەخۆوە بینی دوای ئەوەی لەم هەفتەیەدا بەهۆی هیوایەک بۆ چارەسەری خێرا بەرزبوونەوەیەکی باشیان تۆمار کردبوو.
لە سەرەتای جەنگی ئێرانەوە، ٢٠ پاڵاوگەی نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێرشیان کراوەتە سەر یان بەهۆی هێرشی درۆنەکانەوە بە شێوەیەکی خۆپارێزی داخراون، ئەمەش بووەتە هۆی پەککەوتنی زیاتر لە ٢.٣ ملیۆن بەرمیل لە توانای بەرهەمهێنانی ڕۆژانە تا ناوەڕاستی مانگی نیسان.
ترەمپ هانی کۆتاییهێنان بە شەڕ دەدات لە ڕێگەی دانوستانەوە
ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە وتووێژە بەردەوامەکان لەگەڵ تاران هێشتا لەسەر ڕێڕەوی خۆیانن سەرەڕای پێکدادانەکانی ڕۆژی پێنجشەممە و بە ڕۆژنامەنووسانی وت: “ئێمە لەگەڵ ئێرانییەکان لە دانوستانداین.”
پێش ئەم هێرشانە، ئەمریکا پێشنیازێکی خستبووە ڕوو کە بە فەرمی کۆتایی بە ململانێکان دەهێنێت، بەڵام باسی لە داواکارییە سەرەکییەکانی ئەمریکا نەکردبوو سەبارەت بە ڕاگرتنی چالاکییە ئەتۆمییەکانی ئێران و کردنەوەی گەرووی هورمز. تاران ڕایگەیاندووە کە هێشتا بڕیاری لەسەر ئەو پلانە نەداوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، ترەمپ وتی تاران ئەو داواکارییەی ئەوی قبوڵ کردووە کە نابێت هەرگیز چەکی ئەتۆمی هەبێت، کە ئەوەش لە پێشنیازەکەی ئەمریکادا هاتووە. وتیشی: “هیچ شانسیان نییە [بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی]، ئەوان ئەوە دەزانن و ڕەزامەندییان دەربڕیوە. با ببینین ئایا ئامادەن واژۆی بکەن یان نا.”
ئەم جەنگە پەیوەندییەکانی ترەمپی لەگەڵ لایەنگرانی لە ناوخۆی ئەمریکا خستووەتە ژێر تاقیکردنەوە، چونکە ئەو لە بانگەشەی هەڵبژاردندا بەڵێنی دابوو ئەمریکا تێوەگلان لە جەنگە بیانییەکان بپارێزێت و نرخی سووتەمەنی دابەزێنێت. بەپێی ئامارەکانی کۆمەڵەی ئۆتۆمبێلی ئەمریکی، تێکڕای نرخی بەنزین لە ئەمریکا لە کۆتایی مانگی شوباتەوە زیاتر لە ٤٠٪ بەرزبووەوە و گەیشتووەتە زیاتر لە ٤ دۆلار بۆ هەر گالۆنێک.
رۆیتهرز و سی ئێن ئێن