دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران؛ گەشبینیی ئەمریکایی و نیگەرانیی ئەورووپایی

سەرەڕای بەڕێوەچوونی چەندین گەڕی دانوستان لەسەر پرسی ئەتۆمیی ئێران، هێشتا هیچ ئەنجامێکی یەکلاییکەرەوەی لێ نەکەوتووەتەوە. دانوستانەکان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەنێوان ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە نێوەندگیریی یەکێتیی ئەورووپا و لایەنەکانی دیکەی ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی ٢٠١٥ (ناسراو بە JCPOA) بەڕێوە دەچن.
ئیدارەی ئەمریکا گەشبینیی خۆی پیشان داوە و چاوەڕوان دەکرێت لە ئاییندەیەکی نزیکدا هەواڵی ئەرێنی لەبارەی ئێرانەوە ڕابگەیەنرێت. بەرپرسانی ئەمریکایی دانوستانەکانی ئەم دواییەیان لەگەڵ ئێران بە “زۆر باش” وەسف کردووە.
لە بەرانبەردا، وڵاتانی سەرەکیی ئەورووپایی وەک بریتانیا، ئەڵمانیا و فەرەنسا، نیگەرانیی خۆیان دەربڕیوە و هۆشداری دەدەن، ئێران هەوڵی کاتکوشتن دەدات. بە بڕوای ئەوان، مەبەستی ئێران ئەوەیە وادەی مانگی ئۆکتۆبەر بۆ کاراکردنەوەی میکانیزمی گەڕاندنەوەی خێرای سزاکان (سناپباک) تێپەڕێنێت، کە بەشێکە لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ٢٠١٥. ئەم میکانیزمە ڕێگە بە گەڕاندنەوەی خێرای سەرجەم سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەدات بۆ سەر ئێران ئەگەر پابەندییەکانی پێشێل بکات.
بەڵام ئێران ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکاتەوە و جەخت دەکاتەوە، خوازیاری درێژکردنەوەی دانوستانەکان نییە. عەباس عێراقچی، کە یەکێک بوو لە دانوستانکارە باڵاکانی پێشووی ئێران، پێشتر ئاشکرای کردبوو، وڵاتی عومان پێشنیازێکی بۆ لابردنی ئاستەنگەکانی بەردەم دانوستانەکان خستووەتە ڕوو و تاران خەریکی تاوتوێکردنیەتی، بێئەوەی ناوەڕۆکەکەی بدرکێنێت.
ڕۆژنامەی جرووسالیم پۆستی ئیسرائیلی لە زاری سەرچاوەی ئاگادارەوە بڵاوی کردووەتەوە، بەرپرسانی باڵای بریتانیایی، ئەڵمانیایی و فەرەنسایی هۆشدارییان داوەتە واشنتن. بەگوێرەی هۆشدارییەکە، ئێران بە ئەنقەست دانوستانەکان دوادەخات، تاکوو لە ئەگەری شکستھێنانی گفتوگۆکان، دەرفەتی گەڕاندنەوەی سزاکانی لەدەست نەچێت.
گوتەبێژێکی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئەو زانیارییانەی بە “هەڵبەستراو” و “ناڕاست” وەسف کردووە و ئامانج لێی تێکدانی پرۆسەی دانوستانەکان زانیوە. ناوبراو گوتی: “کۆماری ئیسلامیی ئێران لەم چەند هەفتەیەدا نیشانی داوە هیچ کاتێک نیازی کات بەفیڕۆدانی نەبووە. ئەگەر ئەم زانیارییانە ڕاستیش بن، ئەوە دەریدەخات هەندێک لایەنی ئەورووپایی لەسەر هەڵوێستی ناسازێنەری خۆیان بەردەوامن.”
پێشتریش، عەباس عێراقچی هۆشداریی دابوو، لە ئەگەری کاراکردنی میکانیزمی سناپباک لەلایەن وڵاتانی ئەورووپاییەوە، ئێران کاردانەوەی زۆر توندی دەبێت. شایەنی باسە، ئیدارەی پێشووی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترەمپ لە ساڵی ٢٠١٨ بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی کشایەوە و سزاکانی سەر ئێرانی توندتر کردەوە.