”ئایا ئەندامانی پەرلەمان گەندەڵترین توێژیکۆمەڵگەن؟“
خوێندنەوەیەکی دەستووری لە ڕوانگەی ئەزموونێکیدامەزراوەییەوە
ن: دکتۆر سيروان عبدالله سيرينى
پەرلەمانتارو ئەمینداری گشتی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
جەوهەری گەندەڵی و مەترسییەکانی بۆ سەردەوڵەت
گەندەڵی، بریتییە لە بەکارهێنانی ناڕەوای دەسەڵاتی گشتی، پۆست،یان هەژموونی سیاسی لە پێناو بەدەستهێنانی بەرژەوەندیی کەسییان گرووپی لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی باڵای نیشتمانی؛بەشێوازێک کە لەگەڵ یاسا، بنەماکانی دەستپاکی و بەها ئەخلاقی ودادپەروەرییەکاندا یەکناگرێتەوە.
گەندەڵی تەنیا دیاردەیەکی دارایی نییە، بەڵکو ڕەهەندی کارگێڕی،سیاسی، دادوەری، ئابووری و دامەزراوەییش لەخۆدەگرێت. ئەمدیاردەیە وەک ئافاتێکی کوشندە وا دەکات کیانی دەوڵەت لەناوجەرگەی خۆیەوە داڕزێت، ڕەوایەتی لە دامەزراوەکان وەربگرێتەوە،متمانەی جەماوەر بە دەسەڵات لەناو ببات و لە کۆتاییشدا کۆمەڵگەڕووبەڕووی هەرەسی سەرتاسەری بکاتەوە.
دەستووری کۆماری عێراق (ساڵی ٢٠٠٥) بنەمایەکی تۆکمەی بۆبنیاتنانی دەوڵەتی یاسا و دامەزراوەکان داڕشتووە، کە لەسەرچوارچێوەی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، سەروەریی یاسا، پاراستنیسامانی گشتی و سەپاندنی چاودێریی دامەزراوەیی وەستاوە. لەڕێگەی پشت ڕاستکردنەوەی سەربەخۆیی هەر سێ دەسەڵاتی(یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری)، دەستوور سنووری ئەرک ودەسەڵاتەکانی بە ڕوونی دیاریکردووە، تا وەکو لە سایەی چاودێرییەکیهاوبەش و هاوسەنگدا، ڕێگری لە هەر جۆرە تاکڕەوی و زاڵبوونیدەسەڵاتێک بەسەر ئەوانی دیکەدا بگرێت.
لەم سۆنگەیەوە، خەبات لە پێناو نەهێشتنی گەندەڵیدا ئەرکی تاکەدامەزراوەیەک نییە، بەڵکو بەرپەرچدانەوەیەکی گشتگیر وبەرپرسیارێتیەکی نیشتمانیە لەسەر شانی سەرجەم دەسەڵاتەکان،دەزگا چاودێریەکان، دەسەڵاتی دادوەری، ڕاگەیاندنی ئازاد وکۆمەڵگەی مەدەنی.
ڕاستییە دەستووریەکان، کێ بەرپرسیاری جێبەجێکردنیلەسەر شانە؟
لە دوای گۆڕانکاریە سیاسیەکانی ساڵی ٢٠٠٣ لە عێراق، تێگەیشتنێکلە ناو ڕای گشتیدا ڕێچکەی گرت کە گوایا ئەندامانی ئەنجومەنینوێنەران “گەندەڵترین” چینی ناو پێکهاتەی دەوڵەتن. بە تێپەڕبوونیکات، ئەم چەمکە لەلایەن بەشێک لە میدیاکان و تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانەوەپەرەی پێدرا، تا ئەو ئاستەی لای زۆر کەس وەک بەڵگەیەکیحاشاهەڵنەگر مامەڵەی لەگەڵدا دەکرا.
بەپێی دەستووری عێراق (ماددەی ٦١)، ئەنجومەنی نوێنەراندامەزراوەیەکی یاسادانان و چاودێریکردنە و هیچ دەسەڵاتێکیڕاستەوخۆی لە بەڕێوەبردنی بودجەی گشتی، واژۆکردنی گرێبەستەحکومیەکان، خەرجکردنی دارایی، یان جێبەجێکردنی پڕۆژەکاندا نییە.
لە بەرامبەردا، ماددەکانی (٧٧ – ٨٠)ی دەستوور، تەواوی ئەرکەئیداری و داراییەکانی خستووەتە سەر شانی دەسەڵاتی جێبەجێکار(ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتەکان)، لەوانە: بەڕێوەبردنی کاروباریڕۆژانەی دەوڵەت، ئامادەکردن و خەرجکردنی بودجەی گشتی،واژۆکردنی گرێبەستە بازرگانی و پەرەپێدانەکان، سەرپەرشتیکردنیڕاستەوخۆی پڕۆژە نیشتمانیەکان، جێبەجێکردنی یاساکان وبەڕێوەبردنی وەزارەتەکان و دامەزراوەکانی دەوڵەت.
کەواتە، زۆرینەی بڕیارە داراییە جێبەجێکراوەکان لە چوارچێوەیدەسەڵاتی جێبەجێکاردا دەخولێنەوە. لێرەوە، تاوانبارکردنی گشتگیریپەرلەمانتاران بە تێوەگڵان لە گەندەڵی دارایی، لەگەڵ ڕاستیەدەستووریەکاندا ناکۆکە و لادانە لە فەلسەفەی دابەشکردنیدەسەڵاتەکان.
بێگومان، ناتوانرێت ئەوە پەردەپۆش بکرێت کە هەندێک لە پەرلەمانتارانلە ڕابردوودا پۆستەکانی خۆیان بۆ بەرژەوەندیی نایاساییبەکارهێناوە – کە ئەمە بە هیچ جۆرێک بەرگریی لێ ناکرێت و دەبێتدادگا بەبێ جیاکاری سزایان بدات – بەڵام گشتاندنی ئەم ڕەفتارانە بۆسەر تەواوی پێکهاتەی پەرلەمان، پێشێلکردنی بنەماکانی دادپەروەریو بێ ئینسافیە و ڕەنگە ببێتە هۆی لادانی سەرنج لەسەر ئەودامەزراوانەی کە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەرجکردنی داراییانلەدەستدایە.
هۆکارەکانی شێواندنی وێنەی گشتی و ڕۆڵیمیدیا
کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و بەشێک لە ئاراستە سیاسیەکان ڕۆڵێکیدیاریان هەبوو لە جێگیرکردنی ئەم وێنە شێواوەدا. لە زۆر قۆناغدا،بەرپرسانی دەسەڵاتی جێبەجێکار لە جیاتی وەڵامدانەوەی کەموکوڕیەئیداری و داراییەکانی ناو وەزارەتەکانیان، هەوڵیان دەدا ئاراستەیتووڕەیی جەماوەر بەرەو پەرلەمان وەرگێڕن، یان هەوڵی بێبایەخکردنی ڕۆڵی چاودێری پەرلەمانتارانیان دەدا تا وەکو بێبەربەست لە بڕیارەکانیان بەردەوام بن.
ئەم مامەڵەیە بووە هۆی دروستبوونی کەشێک کە تێیدا پەرلەمان وەکمەڵبەندی سەرەکی کێشەکان وێنا بکرێت، لە کاتێکدا واقیعەدەستووری و کرداریەکە پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنێت.
شایەتییەک لە ئەزموونی کردارییەوە، پاکێتی وئەمانەتداری
ئەوەی لێرەدا دەیخەمەڕوو، تێبینیەکی دەرەکی یان خوێندنەوەیەکیتیۆری بێئاگایانە نیە، بەڵکو ئەنجامی ڕاستەوخۆی ئەزموونی کرداریخۆمە وەک ئەندامی پێشووی سێیەمین خولی پەرلەمانی عێراق وئەمینداری گشتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق. لەم دووبەرپەرسیارێتیە هەستیارەدا – چ وەک نوێنەری گەل و چ وەک باڵاترینبەرپرس لە ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی ئیداری و دارایی ئەنجومەندا – پەرێزمان پاک و بێگەرد بووە. بە شاهێدی دۆست و ڕکابەرەسیاسیەکانمان، ئەگەر ویژدان و دادپەروەری بکەنە سەنگی مەحەک،دەبێ ددان بەوەدا بنێن کە لە تەواوی ماوەی خزمەتماندا، بەوپەڕیدڵسۆزی، دەستپاکی و پابەندبوون بە یاساوە کارەکانمانڕاپەڕاندووە.
پۆستی گشتی لای ئێمە دەرفەتێک نەبوو بۆ کەڵەکە کردنی سەرمایە یانبەدەستخستنی دەستکەوتی شەخسی، بەڵکو ئەمانەتێکی ئەخلاقی ونیشتمانی گەورە بوو. هەرگیز ڕێگەمان نەدا بەشداری پێکردن لەبەڕێوەبردندا ویژدانمان بشێوێنێت.
سەرباری ئەوەش، ئێمە ئیددیعای بێ خەوشی و بێهەڵەیی (عصمة) بۆ هیچ دامەزراوەیەک ناکەین. کەموکوڕی و هەڵە لە هەموو شوێنێکداڕوو دەدەن، بەڵام، گەندەڵی ناسنامەی دامەزراوەکان نیە، بەڵکولادانێکی ئەخلاقیی تاکەکانە لە سیستەمی بەهاکان. ئەو کەسەیلەسەر بنەمای بەها ئەخلاقیەکان، ویژدانی زیندوو و ترسی خوداپەروەردە بووبێت، هەرگیز شەڕەفی خزمەتکردنی هاووڵاتیان بەئیمتیازاتی کاتی و سامانی حەڕام ناگۆڕێتەوە.
لەم ڕوانگەیەوە، بە ڕاشکاوی و بە سنگی فراوانەوە بانگەوازی هەرلایەن و لێکۆڵەرێک دەکەین: ئەگەر یەک بەڵگە یان بەڵگەنامەیەک هەیەدەسەلمێنێت کە ئێمە پۆستەکانمان بۆ بەرژەوەندی شەخسیبەکارهێناوە یان خیانەتمان لە ئەمانەتی گەل کردووە، با پێشکەشیبکات و بیخاتە ڕوو، چونکە بە لوتکەی متمانەوە قسە دەکەین.
هەروەها دەبێت ئەو ڕاستییە ڕوون بکرێتەوە کە بەشێک لەبەرپرسیارێتیی ئەم دۆخە دەکەوێتە سەر شانی هێزە سیاسیەکان، کەزۆرجار لە ڕێگەی دەستە ناوخۆییەکانیانەوە کەسانی بێ ئەزموون یانناشایستەیان بۆ پۆستە دیارەکان کاندید کردووە، لە کاتێکداهەڵبژاردنی کەسی شایستە و دەستپاک، بەردی بناغەی دەوڵەتداریتەندروستە.
بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، ئیرادەی ڕاستەقینە لەبەرامبەر دروشمەکاندا
پاڵپشتیکردنی هەوڵەکانی حکومەت لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیداپێویستیەکی حاشاهەڵنەگرە، بەو مەرجەی ئەم هەنگاوانە لەچوارچێوەی یاسا و دەستووردا بن و لە ئامرازی تۆڵەسەندنەوەیسیاسی و دووفاقیەتی پێوەرەکان پاک بکرێنەوە.
تەواوکاری ئەم جەنگە لە ڕێی دەقە دەستووریەکانەوە چەسپیوە؛ماددەی (٢٧)ی دەستوور سامانی گشتی بە ئەمانەتێکی پیرۆزهەژمار دەکات و پاراستنی دەکاتە ئەرک. لە هەمان کاتدا، ماددەی(١٠٢) سەربەخۆیی دەزگا چاودێریەکانی وەک (دەستەی نزاهەت) و(دیوانی چاودێری دارایی) مسۆگەر کردووە تا وەکو بەبێ هەژموونیسیاسی ئەرکەکانیان ڕاپەڕێنن.
سەرکەوتن لە کۆنتڕۆڵکردنی گەندەڵیدا بە وتاری دراماتیکی یانڕاگەیەندراوی سیاسەتمەداران بەدەست ناهێنرێت، بەڵکو پێویستی بەمهەنگاوانەیە:
سەپاندنی بێ جیاوازیی یاسا بەسەر تەواوی ئاستەکاندا.
بەهێزکردنی سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری.
گەڕاندنەوەی سەرمایە بڕدراوەکان بۆ خەزێنەی دەوڵەت.
نەهێشتنی سیستەمی “پشکپشکێنە” (المحاصصة) کە شایستەییئیداری دەکاتە قوربانی.
وتەی دووماهی
لە ئاکامدا، دژایەتیکردنی گەندەڵی تەنها ڕێکار – دەستپێشخەرییەکیکارگێڕی یان پڕۆژەیەکی تەکنیکی ئابووری نییە، بەڵکو ڕەهەندێکیپیرۆزی نیشتمانی، ئەخلاقی و شارستانیی هەیە. ئەم پڕۆسەیەبڕبڕەی پشتی گەڕاندنەوەی ڕەوایەتیە بۆ دەوڵەت و دووبارەبنیاتنانەوەی ئەو پردە لێکترازاوەیە کە هاووڵاتی بە دامەزراوەکانیدەبەستێتەوە.
دەوڵەتێکی شایستە و دامەزراوەیی، بە بەهێزی کەسایەتیە کاتیەکانبنیاتنانرێت، بەڵکو بە سەروەریی یاسا و حورمەتی دەستوور بەرز وپارێزراو دەبێت. نیشتمان تەنها ئەو کاتە سەرکەوتوو دەبێت کەیەکسانی بەکردار بێتە ئاراوە و دادپەروەری ببێتە چەتری کۆکەرەوەیهەمووان، بەبێ ڕەچاوکردنی پلە، دەسەڵات، یان ئینتیمای سیاسی. هاوکات ویژدانی ئارام و پەرێزپاکی، گەورەترین سەرمایەن کەسیاسەتمەدار دەتوانێت پێشکەشی مێژووی نەتەوەکەی و نەوەکانیداهاتووی بكات.