جیهان لەبەردەم قۆناغێکی نوێ و مەترسیداری ململانێ نێودەوڵەتییەکاندایە؛ لەگەڵ کۆتاییهاتنی پەیماننامە ئەتۆمییەکان، ساردبوونەوەی پەیوەندییەکانی ئەمریکا لەگەڵ هاوپەیمانە مێژووییەکانی لە ئاسیا، و تەشەنەسەندنی پەتایەکی کوشندە لە ئەفریقا، دیمەنی سیاسی و تەندروستی جیهان گۆڕانکاری ڕیشەیی بەخۆیەوە دەبینێت.
کۆتایی سەردەمی کۆنترۆڵکردنی چەکی ئەتۆمی
ڕۆژنامەی “واشنتۆن پۆست” لە وتارێکی سەرەکیدا هۆشداری دەدات لەوەی کە جیهان بەبێ ئاگا بەرەو پێشبڕکێیەکی نوێی خۆپڕچەککردنی ئەتۆمی هەنگاو دەنێت. ئەمەش دوای ئەوە دێت کە کارکردن بە پەیماننامە مێژووییەکان کۆتایی هاتووە، کە دیارترینیان پەیماننامەی “ستارتی نوێ” (New START) بوو لە نێوان واشنتۆن و مۆسکۆ کە لە شوباتی ڕابردوودا بەسەرچوو.
بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ەوە، ئەمریکا و ڕووسیا کە خاوەنی ٨٦٪ی چەکە ئەتۆمییەکانی جیهانن، هیچ ڕێککەوتنێکیان بۆ سنووردارکردنی چەک لەنێواندا نەماوە. هاوکات چین بە خێراییەکی بێپێشینە جبەخانە ئەتۆمییەکەی زیاد دەکات و ئێستا خاوەنی زیاتر لە ٦٠٠ کڵاوەی ئەتۆمییە، لە کاتێکدا کۆریای باکوور نزیکەی ٩٠ کڵاوەی ئامادەکردووە. ئەم دۆخە وایکردووە وڵاتانی وەک کۆریای باشوور و ژاپۆن، کە پێشتر دژی چەکی ئەتۆمی بوون، ئێستا بۆ پاراستنی ئاسایشیان بە جددی بیر لە پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی تایبەت بە خۆیان بکەنەوە.
ترامپ و کیم؛ پەیوەندییەکی گەرم و هاوپەیمانییەکی سارد
لە لایەکی ترەوە، ڕۆژنامەی “ئیندیپێندێنت” تیشک دەخاتە سەر هەڵوێستە نوێیەکانی دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا. ترامپ بڕیاری داوە ئاستی مانۆڕە سەربازییە هاوبەشەکان لەگەڵ کۆریای باشوور کەم بکاتەوە، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ ڕەزامەندی نیشاندان بە کیم جۆنگ ئون، ڕێبەری کۆریای باکوور.
ترامپ لە تۆڕی کۆمەڵایەتی “تروس سۆشیاڵ” ڕایگەیاندووە کە ئەو مانۆڕانە “تێچوویەکی زۆریان هەیە” و “پەیامێکی دوژمنکارانە” بۆ کۆریای باکوور دەنێرن. ئەم هەڵوێستەی ترامپ هاوکاتە لەگەڵ ساردبوونەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ کۆریای باشوور، بەتایبەت دوای ئەوەی سیئۆل ئامادە نەبوو بەشداری لە ململانێکانی ئەمریکا دژی ئێران بکات. چاودێران پێیان وایە ئەم هەنگاوانە ڕەنگە ببێتە هۆی لاوازبوونی هەماهەنگی سەربازی لە ناوچەی ئاسیا، لە کاتێکدا کۆریای باکوور هێشتا هیچ ئاماژەیەکی بۆ داماڵینی چەکی ئەتۆمی نیشان نەداوە.
مەترسییەکی تەندروستی گەورە لە کۆنگۆ
لە کەرتی تەندروستیدا، ڕۆژنامەی “گاردیان” ڕاپۆرتێکی شیکاریی لەسەر تەشەنەسەندنی ڤایرۆسی “ئیبۆلا” لە کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ بڵاوکردووەتەوە. ئامارەکان نیشانی دەدەن کە ئەم شەپۆلە نوێیەی ئیبۆلا کوشندەترین و خێراترینە لە مێژوودا؛ تا ئێستا ٢,٣٢٥ کەس گیانیان لەدەستداوە و نزیکەی ٥ هەزار کەسیش تووشبوون.
بەپێی ڕاپۆرتەکە، نەبوونی ڤاکسین بۆ ئەم جۆرە نوێیەی ڤایرۆسەکە و کەمبوونەوەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکانی ئەمریکا بۆ کەرتی تەندروستی کۆنگۆ، وایکردووە کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشییەکە زۆر ئەستەم بێت. ململانێ ناوخۆییەکان و بڵاوبوونەوەی زانیاری هەڵەش بوونەتە ڕێگر لەبەردەم تیمە پزیشکییەکان بۆ گەیشتن بە ناوچە زیانلێکەوتووەکان.
کورتەی دۆخەکە:
جیهانی ساڵی ٢٠٢٦ بەرەو جەمسەربەندییەکی نوێ دەچێت؛ پەیماننامە ئەتۆمییەکان بوونەتە مێژوو، هاوپەیمانییە کۆنەکان درزیان تێکەوتووە، و قەیرانە مرۆیی و تەندروستییەکانیش بەهۆی کێشە سیاسییەکانەوە بەرەو خراپتر دەچن. ئێستا جیهان پێویستی بە میکانیزمێکی نوێ هەیە بۆ ڕێگریکردن لە هەر کارەساتێکی ئەتۆمی یان تەندروستی کە هەڕەشە لە مرۆڤایەتی دەکات.