شێرکۆ حەبیب
بۆ ماوەیەک، هەندێک لەوانەی کە خۆیان بە ئۆپۆزیسیۆنی کوردستان دەزانن، وێنەیەکی جیاوازیان لە دۆخی ئابووریی عێراق پیشان دەدا، وەک ئەوەی وڵات لە ڕووی داراییەوە لە دۆخێکی باش و جێگیردا بێت و کێشەیەکی گرنگی ئابووریی ڕووبەڕوو نەبێتەوە. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ لە بەغدا ڕوودەدات، پرسیارێکی جدی دەخاتە ڕوو: ئایا ئەو هەڵسەنگاندنانە لەسەر بنەمای ڕاستییە ئابوورییەکان بوون، یان زیاتر ڕەنگدانەوەی ئارەزوو و هەڵوێستی سیاسیی هەندێک لایەن بوون؟
کاتێک سەرۆک وەزیرانی عێراق، عەلی زەیدی، باسی فشارە داراییەکان، قەرزی حکومەت و دژواریی دابینکردنی خەرجییە گشتییەکان دەکات، و کاتێک حکومەت دەست دەبات بۆ گۆڕینی نرخی دۆلار، ئەوا پێویستە دۆخی ئابووریی وڵات بە وردی هەڵبسەنگێنین. ئەم ڕووداوانە نیشان دەدەن کە ئابووریی عێراق لەبەردەم تەحەدایەکی جدیدایە و ناتوانرێت تەنها بە بانگەشەی سیاسی یان ژمارەی داهاتی نەوت، دۆخی ڕاستەقینەی داراییی وڵات هەڵبسەنگێنرێت.
بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار چارەسەر یان گواستنەوەی بارگرانییەکە بۆ سەر هاووڵاتی؟ بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار یەکێکە لەو بڕیارانەی کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر بازاڕ و ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیان هەیە. ئەگەر حکومەت بەرامبەر هەر دۆلارێک کە لە داهاتی نەوتەوە بەدەستی دەهێنێت، دیناری زیاتر وەربگرێت، لە ڕووی ژمێریارییەوە دەتوانێت بەشێک لە خەرجییەکانی بە دیناری ناوخۆ دابین بکات. بەڵام ئەم سوودەی حکومەت بە خۆی مانای باشبوونی دۆخی ئابووریی هاووڵاتیان نییە.
لە لایەکی دیکەوە، بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار دەتوانێت تێچووی هاوردەکردنی کاڵا و پێداویستییەکان زیاد بکات و فشار لەسەر توانای کڕینی خەڵک دروست بکات. ئەگەر ئەم گۆڕانکارییە بە زیادبوونی داهاتی هاووڵاتیان و پاراستنی توانای کڕینیان هاوتا نەبێت، ئەوا بارگرانییەکە زیاتر لەسەر شانی چینە کەم‌داهاتەکان دەکەوێت.
لەبەر ئەوە، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار چارەسەرێکی بەردەوامە بۆ کێشە داراییەکانی عێراق، یان تەنها ڕێگایەکە بۆ کڕینی کات و دابینکردنی بەشێک لە خەرجییەکانی حکومەت؟
ئەوە جیاوازیی نێوان باشکردنی ژمێریاریی داراییی حکومەت و باشکردنی دۆخی ئابووریی کۆمەڵگایە. حکومەت دەتوانێت بە دیناری زیاتر هەندێک لە خەرجییەکانی دابین بکات، بەڵام ئەگەر نرخەکان بەرز ببنەوە و توانای کڕینی هاووڵاتی کەم بێتەوە، ئەوا ئەوە بە مانای سەرکەوتنی ئابووری نییە.
کەموکوڕیی بودجە کێشەیەک کە پێویستی بە چارەسەری بنەڕەتی هەیە، کاتێک لە ڕەشنووسی بودجەی فیدراڵیی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٧ باس لە خەرجییە گشتییە گەورەکان و کەموکوڕییەکی داراییی بەرفراوان دەکرێت، نابێت تەنها وەک ژمارەیەکی ژمێریاری سەیری بکەین. ئەمە ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی کە سیستەمی داراییی عێراق ڕووبەڕووی پرسیارە بنەڕەتییەکان بووەتەوە: داهات لە کوێوە دێت، خەرجی لە کوێدا دەکرێت و چۆن دەتوانرێت هاوسەنگییەکی بەردەوام لەنێوانیاندا دروست بکرێت؟
ئابووریی عێراق بە شێوەیەکی زۆر پشت بە نەوت دەبەستێت. ئەم وابەستەییەش وڵات بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانی، کەمبوونەوەی هەناردە و کێشەکانی گواستنەوەی نەوت لاواز دەکات. بەڵام نابێت هەموو کێشەکان بە هۆکارە دەرەکییەکان ڕوون بکرێنەوە؛ چونکە شێوازی بەڕێوەبردنی داهات، قەبارەی خەرجییە گشتییەکان، گەشەی بەرهەمهێنانی ناوخۆ و توانای حکومەت بۆ بەدەستهێنانی داهاتی نانەوتی، هەموویان ڕۆڵی گرنگیان هەیە.
پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە: بۆچی وڵاتێک کە ساڵانە داهاتی گەورەی نەوتی هەیە، هێشتا ڕووبەڕووی کەموکوڕیی دارایی دەبێتەوە و بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی پێویستی بە قەرز یان ڕێکاری داراییی قورس هەیە؟
وەڵامی ئەم پرسیارە بە تەنها لە زیادکردنی داهاتی نەوتدا نییە؛ بەڵکو پێویستی بە چاکسازییەکی بنەڕەتی هەیە کە خەرجیی گشتی ڕێک بخات، داهاتی ناوخۆ زیاد بکات، کەرتی تایبەت بەهێز بکات و ئابووریی وڵات لە وابەستەییی یەک سەرچاوەی داهات ڕزگار بکات.
ئۆپۆزیسیۆن و پێویستیی هەڵسەنگاندنی ڕاستەقینە،لە سیاسەتدا، ئۆپۆزیسیۆن ڕۆڵێکی گرنگی هەیە و دەبێت چاودێریی حکومەت بکات، ڕەخنە بگرێت و چارەسەر پێشکەش بکات. بەڵام ئەم ڕۆڵە کاتێک بەها و کاریگەریی ڕاستەقینەی خۆی دەبێت کە پشت بە زانیاریی دروست و شیکردنەوەی ورد ببەستێت، نەک بە وێنەیەکی سادەکراوە لە دۆخی ئابووریی وڵات.
ئەگەر هەندێک لە ئۆپۆزیسیۆنی کوردستان پێشتر ئابووریی عێراقیان بە باش و جێگیر وەسف کردبێت، ئەوا ئەم گۆڕانکارییانە پێویستی بە دووبارە هەڵسەنگاندنی ئەو هەڵوێستانە دەخەنە ڕوو. چونکە سیاسەت نابێت لەسەر بنەمای ئارەزوو و پێشبینییەکان بڕیار بدات؛ بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای ڕاستییەکان و دەرئەنجامەکان هەڵوێست بگرێت.
ئامانج لەو ڕەخنەیەش ئەوە نییە کە قەیرانی ئابووریی عێراق ببێتە مایەی دڵخۆشیی سیاسی. بە پێچەوانەوە، قەیرانی داراییی عێراق دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ژیانی هاووڵاتیانی هەموو پێکهاتەکان، لەوانەش خەڵکی کوردستان، هەبێت. بۆیە گرنگە ڕاستییەکان بە ڕوونی بخرێنە ڕوو و لە هەمان کاتدا چارەسەری گونجاو بۆیان بدۆزرێتەوە.
کوردستان بەشێکە لە عێراق و پەیوەندییە داراییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر لە بابەتە هەستیارەکانی ئەم قۆناغەن. کێشە لە بودجە، داهاتی نەوت و دابینکردنی مووچە دەتوانێت کاریگەری لەسەر هەرێمیش هەبێت. لەبەر ئەوە، هەولێر پێویستی بە سیاسەتێکی ئابووریی ڕوون و پلانی درێژخایەن هەیە، هەروەها بەغداش دەبێت پابەندی بە بنەماکانی هاوکاریی دەستووری و دابەشکردنی دادپەروەرانەی ماف و ئەرکەکان بێت.
چارەسەر لە گۆڕینی نرخی دۆلاردا کورت نابێتەوە، عێراق پێویستی بە پلانی ئابوورییەکی جددی و بەردەوام هەیە؛ پلانیك کە تەنها پشت بە داهاتی نەوت نەبەستێت، بەڵکو کشتوکاڵ، پیشەسازی، گەشتوگوزار، بەرهەمهێنانی ناوخۆ و کەرتی تایبەتیش پەرە پێ بدات.
هەروەها، پێویستە خەرجییە ناپێویستەکان کەم بکرێنەوە، داهاتی ناونەوتی زیاد بکرێت، بەڕێوەبردنی سامانی گشتی شەفافتر بێت و ڕێکاری ڕاستەقینە بۆ کەمکردنەوەی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی سەرچاوەکان بگیرێتەبەر.
لە هەمان کاتدا، حکومەت بەرپرسیارە لە پاراستنی چینە کەم‌داهاتەکان و ڕێگریکردن لەوەی بارگرانییەکانی هەر بڕیارێکی دارایی بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە بکەوێتە سەر شانی هاووڵاتیانی ئاسایی. چونکە هەر سیاسەتێکی ئابووری، ئەگەر لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا باشترکردنێک دروست نەکات، ناتوانرێت بە تەواوی بە سەرکەوتوو دابنرێت.
لە کۆتاییدا، ئەوەی گرنگە تەنها ئەوە نییە حکومەتی عێراق چەند دیناری زیاتر لە دۆلارێک بەدەست دەهێنێت، بەڵکو ئەوەیە ئایا ئەم بڕیارانە دەتوانن قەیرانی دارایی کەم بکەنەوە، ئابووریی وڵات بەهێز بکەن و ژیانی هاووڵاتی باشتر بکەن، یان تەنها بارگرانییەکە لە خەزێنەی حکومەتەوە بۆ بازاڕ و خێزانەکان دەگوازنەوە.
ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات دەرفەتێکە بۆ هەموو لایەنە سیاسییەکان، لە بەغدا و هەولێر، تا دوور لە بانگەشە و ملمڵانێی سیاسی، بە ڕاستییە ئابوورییەکاندا بچنەوە و چارەسەری ڕاستەقینە پێشکەش بکەن.
ئابووری بە بانگەشەی سیاسی ناپارێزرێت بەڵکو بە بەڕێوەبردنی دروست، داهاتی بەردەوام، چاکسازیی بنەڕەتی و پاراستنی توانای ژیانی هاووڵاتی دەپارێزرێت.