لێکۆڵینەوەیەکی نوێ کە لەلایەن توێژەرێکی بواری دیمۆگرافییەوە ئەنجام دراوە، گومان دەخاتە سەر دروستیی ئەو ئامارانەی دەربارەی تەمەندرێژیی هەندێک کەس بڵاو دەکرێنەوە، بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی تەمەنیان سەرووی ١٠٠ ساڵە. ئەم لێکۆڵینەوەیە ئاماژە بەوە دەکات کە هەڵەی تۆمارکردن، زانیاریی ناتەواو و تەنانەت ساختەکاری بۆ وەرگرتنی مووچەی خانەنشینی، لەوانەیە کاریگەریی لەسەر هەندێک ئاماری پەیوەندیدار بە کەسانی زۆر بەتەمەن هەبووبێت.
سائول جاستین نیومان، توێژەری بواری دیمۆگرافی، لە کتێبە نوێیەکەیدا بە ناوی “مەرگبار: پووچەڵکردنەوەی زانستی مۆدێرنی تەمەندرێژی” کە لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئێم ئای تی بڵاو کراوەتەوە، ئەم هەڵانە و کاریگەرییەکانیان لەسەر زانستی پیری تاوتوێ دەکات. نیومان پێی وایە بەشێک لەو باوەڕە باوانەی دەربارەی نهێنیی تەمەندرێژی، بەتایبەتی ئەو ڕاسپاردانەی لەسەر بنەمای شێوازی ژیانی دانیشتووانی “ناوچە شینەکان” داڕێژراون، لەوانەیە پشت بە داتایەکی نادروست ببەستن کە دروستییەکەی بەباشی پشکنینی بۆ نەکراوە.
یەکێک لە نموونەکان کە نیومان ئاماژەی پێ دەکات، چیرۆکی کەسێکە بە ناوی سوگن کاتۆ لە ژاپۆن. لە ساڵی ٢٠١٠، بەرپرسانی ڕێکخراوی خزمەتگوزاریی خۆشگوزەرانیی تۆکیۆ ویستیان بە بۆنەی ١١١هەمین ساڵیادی لەدایکبوونییەوە، کە بەپێی بەڵگەنامە فەرمییەکان بە بەتەمەنترین پیاوی شارەکە دادەنرا، سەردانی بکەن. خێزانی کاتۆ چەندین جار ڕێگرییان لەم چاوپێکەوتنە کرد، تاوەکو پۆلیس بە چوونە ژوورەوە بۆ ماڵەکە زانی کە ئەو لانیکەم ٣٠ ساڵ پێشتر کۆچی دوایی کردووە.
سەرەڕای مردنی کاتۆ، پێدانی مووچەی خانەنشینییەکەی بەردەوام بوو و دوای دەستپێکردنی لێکۆڵینەوەکان، کەسێک ٢.٧ ملیۆن یەنی ژاپۆنی، کە نزیکەی ٣١ هەزار دۆلار بوو لەو کاتەدا، لە هەژمارەکەی وەرگرت. ئەم ڕووداوە وای لە وەزارەتی دادوەریی ژاپۆن کرد کە دۆخی کەسانی تەمەن ١٠٠ ساڵی دیکەی ئەو وڵاتە، نەک تەنها لە تۆکیۆ بەڵکو لە سەرانسەری ژاپۆن، بپشکنێت.
ئەم پشکنینە لە سەرانسەری ژاپۆن، ٢٣٤ هەزار و ٣٥٤ کەسی دەستنیشان کرد کە ناویان هێشتا لە تۆمارەکانی خێزاندا هەبوو، بەڵام شوێنی نیشتەجێبوونیان پشتڕاست نەدەکرایەوە و هەموویان، ئەگەر زیندوو بوونایە، لانیکەم ١٠٠ ساڵ تەمەنیان دەبوو. نیومان ئەم کەسانە بە مردوو یان بێسەروشوێن وەسف دەکات و دەڵێت پشکیان زیاتر لە ٨٢٪ی دانیشتووانی تۆمارکراوی تەمەن ١٠٠ ساڵ بووە.
نیومان لێکۆڵینەوە لەسەر ئەوە دەکات کە چۆن تۆمارەکانی نادروستیی تەمەن دەتوانن تێگەیشتنی ئێمە لە پیری داڕێژن. ئەو ئاماژە بە توێژینەوە سەرپێییەکان دەکات کە بنەمای کتێب و ڕێبەرە بەناوبانگەکانی پەیوەندیدار بە “ناوچە شینەکان”ن؛ ئەو بەرهەمانەی کە بەڵێن دەدەن دەتوانرێت وانە لە شێوازی ژیانی دانیشتووانی ئەو ناوچانە وەربگیرێت کە تەمەنیان درێژترە. ئەو هەروەها دەرمانەکانی دژە پیری تاوتوێ دەکات کە بەبێ سەلماندنی کاریگەرییان دەفرۆشرێن.
ئەگەرچی توێژەران دواتر گوتیان کە نیومان ئەنجامەکانی ئەم پشکنینەی بە هەڵە لێک داوەتەوە و لە سەرانسەری ژاپۆن تەنها ٦٠٠ کەس بێسەروشوێن بوون، بەڵام نیومان پێی وایە کێشەکە زۆر فراوانترە. ئەو دەڵێت کە لە یۆنانیش دوای سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ و هاوکات لەگەڵ لێکۆڵینەوەکان دەربارەی ساختەکاری لە وەرگرتنی مووچەی خانەنشینی، لانیکەم ٧٢٪ی کەسانی تەمەن ١٠٠ ساڵ لە ژمارەی تۆمارکراو سڕاونەتەوە. ئەم توێژەرەی دیمۆگرافی دەنووسێت: “کەسانی تەمەن ١٠٠ ساڵ لە یۆنانیش وەک سوگن کاتۆ، تەنها لە ڕۆژی پێدانی مووچەی خانەنشینی زیندوو بوون و هەندێک خێزان زەحمەتێکی زۆریان کێشابوو بۆ پاراستنی ئەم دۆخە.”
بە گوتەی نیومان، لە ئیتالیاش پۆلیس کاتێک دۆخی کەسێک بە ناوی ئیرما بۆرگۆلیۆیان پشکنی، کە گوتراوە ١٠٣ ساڵ تەمەنی هەیە، لە چێشتخانەی ماڵەکەیدا بە شێوەیەک دۆزییانەوە کە جەستەی بە شوێنێکەوە پاڵ درابوو و بە تەواوی سارد ببوو. کوڕەکەی بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەو تازە مردووە، بەڵام ساردکەرەوەی سندووقییەکە کە تەرمەکەی تێدا پاراستبوو، نیشانی دا کە ماوەیەکی زۆر بەسەر مردنییەوە تێپەڕیوە.
هەندێک حاڵەتیش هەبوون کە هەندێک کەسی زیندوو تەمەنی تۆمارکراوی خۆیان قبووڵ نەبوو. لە ساڵی ٢٠١٦، ئادێل دانلەپ، مامۆستای خانەنشین کە لە خانەیەکی بەساڵاچووان لە پیتستاون، نیوجێرسی دەژیا، وەک بەتەمەنترین کەسی ئەمریکا ناسێندرا. بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی یو ئێس ئەی توودەی کە لە کتێبەکەی نیوماندا گێڕدراوەتەوە، کاتێک لێیان پرسی هەستی ١١٣ ساڵبوون چۆنە، وەڵامی دایەوە: “من ١٠٤ ساڵم.”
ئەم ڕەخنانە بە مانای بێسوودبوونی خۆراکی تەندروست یان چالاکیی جەستەیی نین، بەڵکو جەخت لەسەر پێویستیی جیاکردنەوەی بەڵگە زانستییە باوەڕپێکراوەکان لەو پەیوەندییانە دەکەنەوە کە لەوانەیە بەبێ پشکنینی پێویست، وەک پەیوەندیی هۆکار و ئەنجام لێک بدرێنەوە. لە کۆتاییدا، بانگەشەکانی نیومانیش وەک توێژینەوەکانی دیکە، دەبێت بە بەڵگەی سەربەخۆ و ڕێگەی وردی زانستی بپێورێن. جیاوازیی نێوان تەمەندرێژیی تۆمارکراو لە بەڵگەنامەکاندا و تەمەندرێژیی پشتڕاستکراو بە بەڵگەنامەی باوەڕپێکراو، دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئەنجامەکانی توێژینەوەکان هەبێت، بەڵام بوونی هەڵە لە هەندێک بەڵگەنامەدا، بە تەنیا بۆ ڕەتکردنەوەی هەموو دۆزینەوەکانی زانستی پیری یان ڕاسپاردەکانی پشت بە بەڵگە دەربارەی تەندروستی بەس نییە.