ئیسماعیل بەقایی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، ڕۆژی دووشەممە، ١٧ی ئابی ٢٠٢٦ (٢٦ی گەلاوێژی ١٤٠٥)، ڕایگەیاند تاران هێشتا لەبارەی ناساندنی فەرمیی حکوومەتی تاڵیبان لە ئەفغانستان نەگەیشتووەتە بڕیاری کۆتایی. ناوبراو جەختی کردەوە نەبوونی ناساندنی یاسایی نابێت ببێتە بەربەست لەبەردەم درێژەدان یان فراوانکردنی پێوەندییەکانی نێوان ئێران و ئەفغانستاندا.
بەقایی لە کۆبوونەوەی هەفتانەیدا لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان گوتی: «سەربەخۆ لە بابەتی ناساندن، پێوەندییەکانمان لە بوارە جۆربەجۆرەکاندا لەگەڵ ئەفغانستان بەردەوام بووە و بەردەوامیش دەبێت.» ناوبراو بابەتی ناساندنی فەرمیی بە پرسێکی یاسایی و سیاسی ناو برد و گوتی هەر کات بەرپرسان بگەنە ئەنجام، بڕیاری پێویست دەدرێت.
تاڵیبان لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١ (٢٤ی گەلاوێژی ١٤٠٠)، دوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و ناتۆ، دەسەڵاتی کابوولی گرتە دەست. پێنج ساڵ دوای ئەو گۆڕانکارییە، زۆربەی وڵاتانی جیهان هێشتا حکوومەتی دامەزراوی تاڵیبان بە فەرمی ناناسن، هەرچەندە ژمارەیەکیان پێوەندیی سیاسی، بازرگانی و کۆنسوڵگەرییان لەگەڵ کابوولدا هەیە.
ڕووسیا لە ٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ (١٢ی پووشپەڕی ١٤٠٤) بوو بە یەکەم و تا ئێستا تەنیا وڵاتێک حکوومەتی تاڵیبانی بە فەرمی ناسیوە. بەپێی ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێس، مۆسکۆ باوەڕنامەی گوڵ حەسەن حەسەن، باڵیۆزی نوێی ئەفغانستانی وەرگرت و گوتی ناساندنەکە بۆ پەرەپێدانی هاوکاریی بازرگانی، ئاسایشی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر گرنگە.
ئێران تا ئێستا ئەم هەنگاوەی ڕووسیای دووبارە نەکردووەتەوە، بەڵام پێوەندییە کردارییەکانی لەگەڵ کابوولدا گەیاندووەتە ئاستێکی بەرز. تاران باڵیۆزخانەکەی لە کابوول بە کراوەیی هێشتووەتەوە، نوێنەرانی تاڵیبانی وەرگرتووە و لەسەر پرسەکانی بازرگانی، گواستنەوە، ئاسایشی سنوور، ئاوی هیرمەند، پەنابەران و بەرەنگاربوونەوەی گرووپی داعش لقی خۆراسان گفتوگۆی کردووە.
عەلیڕەزا بیگدەلی، باڵیۆزی ئێران لە کابوول، لە شوباتی ٢٠٢٦دا بە تەلەڤیزیۆنی تۆڵوونیوزی گوتبوو، گفتوگۆکان لەبارەی ناساندنی فەرمیی حکوومەتی تاڵیبان بەردەوامن و بە بڕوای ئەو پرۆسەکە «زۆر درێژە ناکێشێت». ناوبراو گوتبووی بە هەڵسەنگاندنی تاران بەربەستی یاسایی و سیاسیی بنەڕەتی لەبەردەم ناساندندا نییە و بڕیارەکە «لە کاتی گونجاودا» دەدرێت.
گوتە نوێیەکانی بەقایی، نزیکەی ٦ مانگ دوای ئەو هەڵوێستە، نیشان دەدات لەنێو ناوەندی بڕیاردانی ئێراندا هێشتا ڕێککەوتنێکی کۆتایی لەسەر ئەم بابەتە پێک نەهاتووە. گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوە ڕوونی نەکردەوە کام مەرج یان گۆڕانکاری دەتوانێت تاران بەرەو ناساندنی فەرمی ببات.
ئێران لە ٣ ساڵی یەکەمی دەسەڵاتدارێتیی دووبارەی تاڵیباندا چەندین جار داوای پێکهێنانی «حکوومەتی بنکەفراوان»ی کردبوو، بە جۆرێک نوێنەرایەتیی هەموو پێکهاتە نەتەوەیی، مەزهەبی و سیاسییەکانی ئەفغانستان بکات. بەرپرسانی تاڵیبان لە وەڵامدا دەیانگوت حکوومەتەکەیان بنکەفراوانە و چۆنیەتیی پێکهاتەی دەسەڵات لە ئەفغانستاندا پرسێکی نێوخۆیییە.
بەقایی لە وەڵامی پرسیارێکدا لەبارەی چارەنووسی مەرجی حکوومەتی بنکەفراوان گوتی، ئێران و ئەفغانستان بەهۆی دراوسێیەتی، هاوبەشیی کولتووری و مێژوویی و پێوەندیی ئابوورییەوە ناچارن نیگەرانییەکانی یەکتر لەبەرچاو بگرن. ناوبراو بە ڕوونی ئاماژەی بەوە نەکرد ئایا تاران هێشتا پێکهێنانی حکوومەتی بنکەفراوان بە مەرجی سەرەکیی ناساندن دادەنێت یان نا.
یەکێک لە ناکۆکییە سەرەکییەکانی نێوان هەردوو لا مافی ئاوە لە ڕووباری هیرمەند. تاران تاڵیبان بە جێبەجێنەکردنی پەیماننامەی ئاوی ساڵی ١٩٧٣ تۆمەتبار دەکات. کابوولیش کەمبوونەوەی ئاو بە وشکەساڵی و کەمبارانی دەبەستێتەوە. هەردوو لا لە ساڵانی ڕابردوودا چەندین کۆبوونەوەی تەکنیکییان بۆ پێوانەکردنی ئاو و بەڕێوەبردنی بەنداوەکان ڕێک خستووە.
پرسی پەنابەرانی ئەفغانستانیش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر پێوەندییەکان هەیە. لە ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا سەدان هەزار هاووڵاتیی ئەفغانستان لە ئێرانەوە دیپۆرت کرانەوە. ڕێکخراوە مرۆیییەکان هۆشدارییان داوە، گەڕاندنەوەی زۆرەملێ لە کاتێکدا ئەفغانستان بە دەست وشکەساڵی، بێکاری و کەمبوونەوەی یارمەتییە نێودەوڵەتییەکانەوە دەناڵێنێت، قەیرانی مرۆیی قووڵتر دەکاتەوە.
لە باری بازرگانییەوە، ئێران یەکێکە لە سەرەکیترین دابینکەرانی سووتەمەنی، کارەبا، خۆراک و پێداویستییە بنەڕەتییەکان بۆ ئەفغانستان. هەردوو لا هەوڵ دەدەن بەکارهێنانی بەندەری چابەهار، هێڵی ئاسنی خواف–هەرات و بازاڕچە سنوورییەکان فراوان بکەن. ئەم پێوەندییە ئابوورییانە سەربەخۆ لە ناساندنی فەرمی بەردەوام بوون.
نەبوونی ناساندنی فەرمی بەو واتایە نییە هیچ پێوەندییەکی دیپلۆماسی لە ئارادا نییە. وڵاتانی وەک چین، ئیمارات، پاکستان، ئۆزبەکستان و چەندین وڵاتی تر نوێنەرانی تاڵیبانیان وەرگرتووە یان باڵیۆزخانەکانی ئەفغانستانیان ڕادەستی ئەوان کردووە، بەڵام ئەو هەنگاوانە لە ڕووی یاساییەوە وەک ناساندنی فەرمیی حکوومەت ئەژمار ناکرێن.
سیاسەتی تاڵیبان بەرانبەر ژنان و کچان یەکێکە لە بەربەستە سەرەکییە نێودەوڵەتییەکان. کچان لە خوێندنی پۆلی ٦ بەرەو سەرەوە بێبەش کراون، زانکۆکان بە ڕووی کچاندا داخراون و ژنان لە زۆرینەی کار و چالاکییە گشتییەکاندا پەراوێز خراون. بەپێی ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز، ئەم سیاسەتانە هۆکاری سەرەکین بۆ ئەوەی زۆربەی وڵاتانی جیهان لە ناساندنی فەرمیی حکوومەتی تاڵیبان خۆ بپارێزن.
هەواڵی پێشوو