لە وەرچەرخانێکی مێژووییدا کە دەکرێت وەک “ساتی سپۆتنیکی بایۆلۆژیا” وەسف بکرێت، تیمێکی توێژەران بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر کێت ئادامالا لە زانکۆی مینیسۆتا، توانییان بۆ یەکەمجار لە مێژوودا خانەیەکی دەستکرد لە سفرەوە (From Scratch) بنیات بنێن. ئەم خانەیە کە هەموو پێکهاتەکانی لە ماددەی کیمیایی “بێگیان” دروستکراون، توانای ئەنجامدانی سێ ئەرکی سەرەکی ژیانی هەیە: خۆراک وەرگرتن، گەشەکردن و دابەشبوون (زاوزێ).
چۆن دروستکرا؟ (ئەندازیاریی کیمیایی لەجیاتی بایۆلۆژیا)
بە پێچەوانەی توێژینەوەکانی پێشوو کە تێیدا جیناتی خانەیەکی زیندوو دەستکاری دەکرا، تیمی ئادامالا هیچ خانەیەکی ئامادەیان بەکارنەهێناوە. ئەوان خانەکەیان پارچە بە پارچە لە تاقیگەدا دروست کردووە.
- پێکهاتە گەردیلەییەکان: خانە دەستکردەکە کە ناوی “سباد سێڵ” (SpudCell)ی لێنراوە، تەنها لە ١٥٠ بۆ ٢٠٠ جۆری جیاوازی گەرد پێکهاتووە. ئەمە لە کاتێکدایە کە سادەترین خانەی سروشتی ملیۆنان گەردی تێدایە.
- جینۆم و زانیارییە وراستییەکان: جینۆمی ئەم خانەیە زۆر بچووکە و تەنها ٩٠ هەزار جووتە بنکەی جینی لەخۆدەگرێت، ئەمە لە کاتێکدایە جینۆمی بەکتریایەکی وەک (E. coli) پتر لە ٤.٦ ملیۆن جووتە بنکەیە.
“سباد سێڵ” چۆن کاردەکات؟
ئەم خانەیە نەک هەر لە ڕووی پێکهاتەوە، بەڵکو لە ڕووی میکانیزمی کارکردنیشەوە جیاوازە:
- زاوزێ و دابەشبوون: لە خانەی سروشتیدا، شتێک هەیە بە ناوی “پەیکەری خانە” (Cytoskeleton) کە یارمەتی دابەشبوون دەدات. بەڵام “سباد سێڵ” ئەم پەیکەرەی نییە، لەبری ئەوە پرۆتینێک بەرهەم دەهێنێت کە لەسەر پەردەی خانەکە کۆدەبێتەوە و هێزێکی فیزیکی دروست دەکات کە دەبێتە هۆی ئەوەی خانەکە لە ناوەڕاستەوە کەرت ببێت و ببێتە دوو خانە.
- خۆراک و وزە: ئەم خانەیە بۆ پێنج نەوە توانیویەتی دابەش ببێت، بەڵام بۆ هەر قۆناغێک پێویستی بە دابینکردنی خۆراکی ئامادەکراو هەبووە.
- لاوازییە تەکنیکییەکان: خانەکە هێشتا ناتوانێت “ڕایبۆسۆم”ی تایبەت بە خۆی دروست بکات (کە کارگەی بەرهەمهێنانی پرۆتینە)، بۆیە زانایان ڕایبۆسۆمی بەکتریای کۆڵای-یان بۆ دابین کردووە تا بتوانێت لە ژیاندا بمێنێتەوە.
ئایا ئەمە بە ڕاستی “ژیان”ە؟
ئەم پرسیارە بووەتە جێی مشتومڕی زانایان. یوفال ئالانی، پسپۆڕی بایۆتەکنەلۆژیا دەڵێت: “ئەمە مانای ئەوە نییە ژیانمان لە تاقیگەدا دروست کردووە، بەڵکو ئەوەمان سەلماندووە کە دەتوانین کیمیا بە شێوەیەک ڕێکبخەین کە وەک ژیان ڕەفتار بکات.”
هەروەها درو ئیندی لە زانکۆی ستانفۆرد پێی وایە هێشتا زۆر ماوە بۆ ئەوەی بڵێین ژیان دروست کراوە، چونکە مرۆڤ هێشتا بە تەواوی لە نهێنییەکانی ژیان تێنەگەیشتووە، بەڵام ئەمە هەنگاوێکی مەزنە بۆ “ئەندازیاریی بایۆلۆژی”.
بۆچی ئەم داهێنانە گرنگە؟
ئامانجی ئەم توێژینەوەیە تەنها تاقیکردنەوە نییە، بەڵکو کردنەوەی دەرگایەکە بۆ:
- چارەسەری نەخۆشییەکان: دروستکردنی خانەی دیزاینکراو کە دەتوانێت بچێتە ناو جەستە و تەنها خانە شێرپەنجەییەکان لەناو ببات بەبێ زیانگەیاندن بە خانە تەندروستەکان.
- پاراستنی ژینگە: دیزاینکردنی خانەیەک کە توانای مژینی کاربۆنی هەبێت بۆ کەمکردنەوەی گەرمبوونی زەوی.
- تێگەیشتن لە سەرەتاکانی ژیان: ئەم تاقیکردنەوەیە یارمەتی زانایان دەدات بزانن چۆن ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر، ماددە کیمیاییە بێگیانەکان گۆڕان بۆ یەکەمین خانەی زیندوو لەسەر زەوی.
سهلامەتی و ڕەوشتی زانستی
یەکێک لە مەترسییەکان ئەوەیە کە ئایا ئەم خانانە دەبنە مەترسی بۆ سەر مرۆڤ؟ زانایان دڵنیایی دەدەن کە “سباد سێڵ” زۆر لاوازە و تەنها لە ژینگەیەکی زۆر کۆنترۆڵکراوی تاقیگەدا دەتوانێت بژی. ئەگەر لە تاقیگە بێتە دەرەوە، دەستبەجێ لەناو دەچێت چونکە ناتوانێت پێداویستییەکانی خۆی بەدەستبهێنێت.
کێت ئادامالا دوپاتی کردەوە کە تەکنەلۆژیای ئەم خانەیە بە شێوەی “سەرچاوەی کراوە” (Open Source) دەبێت بۆ هەموو زانایان و دامەزراوە ناحکومییەکان، تا بتوانن پەرەی پێ بدەن و بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی بەکاری بهێنن.