ڕافائیل گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی، ڕۆژی سێشەممە، ١٨ی ئابی ٢٠٢٦ (٢٧ی گەلاوێژی ١٤٠٥) ڕایگەیاند، پشکنەرانی ئاژانس چەند هەزار کیلۆگرام ماددەی ئەتۆمییان لە شوێنێکی پێشتر ڕانەگەیەنراوی سووریادا دۆزیوەتەوە. حکوومەتی نوێی سووریا لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (٢٦ی پووشپەڕی ١٤٠٥)دا خۆبەخشانە بوونی ئەو ماددانەی بە ئاژانس ڕاگەیاندبوو.
گرۆسی دوای کۆبوونەوە لەگەڵ ئەسعەد شەیبانی، وەزیری دەرەوەی سووریا، لە دیمەشق گوتی، قسە لە «چەند تۆن ماددەی ئەتۆمی» دەکرێت، ئەگەر بە شێوەیەکی نادروست بەکار بهێنرێت، دەتوانێت مەترسی دروست بکات. ناوبراو هیچ وردەکارییەکی لەبارەی جۆر، ئاستی پاکی، پێکهاتەی کیمیایی یان شوێنی وردی هەڵگرتنی ماددەکان ئاشکرا نەکرد.
بەپێی هەواڵی ڕۆیتەرز، گرۆسی هەنگاوەکەی دیمەشقی بە «بڕیارێکی ئازایانە» وەسف کرد و گوتی، ماددە دۆزراوەکان تۆمار و ژمێریاری دەکرێن و دەخرێنە ژێر سیستەمی پادمانی نێودەوڵەتییەوە. پادمان بەو واتایە دێت ئاژانس لە ڕێگەی پشکنین، کامێرا، مۆرکردن و تۆمارکردنی جووڵەی ماددەکانەوە دڵنیایی دروست دەکات بۆ مەبەستی سەربازی یان چاڵاکیی ڕانەگەیەنراو بەکار ناهێنرێن.
ئەسعەد شەیبانی لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییە هاوبەشەکەدا گوتی، پسپۆڕانی سووری دوای پشکنینی میراتی بەجێماوی حکوومەتی بەشار ئەسەد، لە بوونی ماددە ئەتۆمییەکان ئاگادار بوونەتەوە. حکوومەتەکەی لە نامەیەکی فەرمیدا زانیارییە سەرەتایییەکانی بە ئاژانس داوە و ڕێگەی بە چوونی پشکنەران بۆ شوێنەکە داوە.
شەیبانی گوتی: «هەڵسەنگاندنە تەکنیکییەکان نیشان دەدەن ئەم ماددانە مەترسییەکی ڕاستەوخۆ دروست ناکەن.» ناوبراو ئەوەشی خستە ڕوو، ماددەکان لە سووریادا دەمێننەوە، لەلایەن حکوومەتەوە دەپارێزرێن و دەخرێنە ژێر چاودێری و پادمانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمییەوە.
وەزیری دەرەوەی سووریا جەختی لەوە کردەوە، وڵاتەکەی بەپێی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان مافی بەکارهێنانی ئاشتییانەی وزە و تەکنەلۆژیای ئەتۆمیی هەیە. گوتیشی، هەر بەکارهێنانێکی داهاتوو بۆ پزیشکی، توێژینەوە، وزە یان مەبەستی مەدەنی لەژێر چاودێریی نێودەوڵەتیدا دەبێت.
گرۆسی گوتی: «ئێمە لاپەڕەیەکی نوێ هەڵدەدەینەوە، بەڵام هەڵدانەوەی لاپەڕەی نوێ بە واتای لەبیرکردنی ڕابردوو نییە.» بە گوتەی ناوبراو، ئاژانس دەیەوێت هەم میراتی چاڵاکییە ئەتۆمییەکانی حکوومەتی پێشوو ڕوون بکاتەوە، هەم سیستەمێکی نوێی ڕوون و پشکنینپەسەند لەگەڵ حکوومەتی ئەحمەد شەرعدا دابمەزرێنێت.
ماددەی ئەتۆمی بە واتای چەکی ئەتۆمی نییە
دەربڕینی «چەند تۆن ماددەی ئەتۆمی» لە خۆیدا بە واتای دۆزینەوەی بۆمب، ئۆرانیۆمی زۆر پیتێنراو یان کەرەستەی ئامادەی دروستکردنی چەکی ئەتۆمی نییە. زاراوەی «ماددەی ئەتۆمی» دەتوانێت ئۆرانیۆمی سروشتی، کەرەستەی خاو، ئۆکسیدی ئۆرانیۆم یان ماددەی بەکارهاتوو لە پرۆسەی سووتەمەنیی ئەتۆمیدا بگرێتەوە.
سووریا بە خاوەنی کۆگای کارای چەکی ئەتۆمی یان بەرنامەیەکی ناسراوی پیتاندنی ئۆرانیۆم دانانرێت. گرۆسیش نەیگوت ماددە دۆزراوەکان بە ئاستێک پیتێنراون بتوانرێت ڕاستەوخۆ بۆ چەک بەکار بهێنرێن. مەترسیی ئاماژەپێکراو زیاتر پەیوەندیی بە نەبوونی تۆمار، پاراستنی نادڵنیا و ئەگەری دەستگەیشتنی کەسان یان گرووپە نادەوڵەتییەکانەوە هەیە.
ئاژانس دەبێت لە ڕێگەی پشکنینی نموونەکانەوە جۆر و بنچینەی ماددەکان دیاری بکات. بۆ نموونە، پێویستە ڕوون بکرێتەوە ئایا ماددەکان پەیوەندییان بە پرۆژە گومانلێکراوەکەی دەیرەزوورەوە هەیە، لە کوێوە هاتوون، چۆن گواستراونەتەوە و بۆچی حکوومەتی پێشووی سووریا بوونی ئەوانی بە ئاژانس ڕانەگەیاندووە.
گەڕانەوە بۆ شوێنی «ئەڵکیبەر» لە دەیرەزوور
گرۆسی لە ماوەی سەردانەکەیدا چووە شوێنی ئەتۆمیی دەیرەزوور لە ڕۆژهەڵاتی سووریا؛ شوێنێک بە ناوی «ئەڵکیبەر»یش دەناسرێت. ئاژانس گومان دەکات حکوومەتی بەشار ئەسەد بە یارمەتیی کۆریای باکوور لەوێ ڕیئاکتەرێکی ئەتۆمیی ڕانەگەیەنراوی دروست کردبێت.
ئیسرائیل لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ (١٥ی خەرمانانی ١٣٨٦)دا لە ئۆپەراسیۆنێکی زۆر نهێنیدا بیناکەی بۆردوومان کرد. تێلئەڤیڤ تا ساڵی ٢٠١٨ بەرپرسیارێتیی فەرمیی هێرشەکەی ڕانەگەیاند. ئیسرائیل گوتی، بیناکە ڕیئاکتەرێک بووە لە داهاتوودا دەکرا پلۆتۆنیۆمی گونجاو بۆ چەکی ئەتۆمی بەرهەم بهێنێت.
حکوومەتی پێشووی سووریا ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکردەوە و دەیگوت بیناکە دامەزراوەیەکی سەربازیی ئاسایی بووە. دیمەشق لە ساڵانی دواتردا شوێنەکەی تەخت کرد و بۆ ماوەیەکی درێژ ڕێگەی بە پشکنینی بەرفراوانی ئاژانس نەدا.
گرۆسی دوای سەردانەکە گوتی، لە شوێنی دەیرەزووردا ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراوانی هەڵکەندن و پشکنین بەڕێوە دەچێت. بەپێی ئاژانسی هەواڵی ئەسۆشیەیتد پرێس، پشکنەرانی ئاژانس بەدوای پاشماوەی بینا، پارچەی ئامێر، نموونەی خاک و هەر بەڵگەیەکدا دەگەڕێن سروشتی ڕاستەقینەی دامەزراوەکە ڕوون بکاتەوە.
گرۆسی گوتی، ئەنجامی سەرەتاییی هەڵکۆڵینەکان ئەو هەڵسەنگاندنە درێژخایەنەی ئاژانس بەهێز دەکات دامەزراوەیەکی ئەتۆمی بە نهێنی لەوێ دروست دەکرا. ئاژانس لە ساڵی ٢٠١١دا گەیشتبووە ئەو ئەنجامەی بیناکە بە ئەگەری زۆر ڕیئاکتەرێکی ئەتۆمی بووە و پێویست بوو دیمەشق پێشتر بوونی ڕابگەیەنێت.
دۆزینەوەی تۆزی ئۆرانیۆم
ئاژانس لە ساڵی ٢٠٢٤دا ٣ شوێنی پەیوەست بە دۆسیەی دەیرەزووری پشکنی. تاقیکردنەوەی نموونە ژینگەییەکان ژمارەیەکی بەرچاو لە تۆزی ئۆرانیۆمی سروشتیی دەستکاریکراوی مرۆیی لە یەکێک لەو شوێنانەدا دۆزییەوە. هەندێک لەو تۆزانە لەگەڵ گۆڕینی کۆنسەنتڕەی بەردی ئۆرانیۆم بۆ ئۆکسیدی ئۆرانیۆم یەکیان دەگرتەوە؛ پرۆسەیەک دەتوانێت یەکێک لە قۆناغەکانی ئامادەکردنی سووتەمەنیی ڕیئاکتەر بێت. کۆمەڵەی کۆنترۆڵی چەک ئەنجامەکانی ڕاپۆرتی پێشووی ئاژانسی بە وردی بڵاو کردەوە.
حکوومەتی ئەسەد لە کاتی پشکنینی سەرەتاییدا ڕوونکردنەوەیەکی باوەڕپێکراوی بۆ بوونی ئەو تۆزانە نەدابوو. دوای ڕووخانی حکوومەتی پێشوو لە کۆتاییی ٢٠٢٤دا، دەسەڵاتدارانی نوێ ڕێگەیان بە پشکنەرانی ئاژانس دا جارێکی تر بچنە شوێنە گومانلێکراوەکان و نموونەی زیاتر وەربگرن.
ناکۆکی لەبارەی «سایتی ٩٩»
ماڵپەڕی ئاکسیۆس لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٦ (١٩ی گەلاوێژی ١٤٠٥)دا بە پشتبەستن بە بەرپرسانی ئەمریکی و ئیسرائیلی ڕاپۆرتی دا، واشنتن لەگەڵ سووریا، ئیسرائیل و ئاژانس گەیشتووەتە تێگەیشتنێکی نهێنی بۆ پاراستن و دواتر گواستنەوەی ماددە ئەتۆمییەکان لە شوێنێک بە ناوی «سایتی ٩٩».
بەپێی ئەو ڕاپۆرتە، ئیسرائیل زیاتر لە ٢ ساڵە شوێنەکەی خستووەتە ژێر چاودێرییەوە و گومانی هەیە حکوومەتی ئەسەد ماددە پەیوەستەکانی پرۆژەی ئەڵکیبەری لەوێ هەڵگرتبێت. بەرپرسانی ئیسرائیلی هۆشدارییان دابوو، ئەگەر ماددەکان بێپارێزراو بمێننەوە یان هەوڵی گواستنەوەیان بدرێت، شوێنەکە دەکەنە ئامانج.
بەڵام شەیبانی لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەدا گوتی، ماددە دۆزراوەکان لە سووریادا دەمێننەوە و لەژێر دەسەڵاتی حکوومەت و پادمانی ئاژانسدا دەپارێزرێن. ئەم لێدوانە لەگەڵ ئەو بەشەی ڕاپۆرتی ئاکسیۆس یەک ناگرێتەوە باسی دەرکردنی ماددەکان لە سووریا دەکات.
گرۆسیش لە کۆنگرەکەدا باسی لە بڕیارێکی کۆتایی بۆ دەرکردنی ماددەکان نەکرد. ناوبراو گوتی، قۆناغی ئێستا تۆمارکردن، ژمێریاری، پاراستنی فیزیکی و خستنە ژێر پادمانی نێودەوڵەتییە. بۆیە تا بەڵگە یان ڕێککەوتنێکی فەرمی بڵاو نەکرێتەوە، ناتوانرێت بە دڵنیایییەوە بگوترێت ماددەکان لە سووریا دەردەکرێن.
هاوکاریی نوێی دیمەشق و ئاژانس، بەرانبەر بە سەردەمی حکوومەتی ئەسەد، گۆڕانکارییەکی بەرچاو نیشان دەدات. بەڵام داخستنی یەکجارەکیی پەڕگەکە پێویستی بە وەڵامدانەوەی چەند پرسیارێکی بنەڕەتی هەیە: ماددەکان بە وردی چین، تا چەند پاکن، لە کوێوە هاتوون، ئایا پەیوەندییان بە ئەڵکیبەرەوە هەیە و بۆچی بۆ ماوەی نزیکەی ٢ دەیە لە ئاژانس شاردراونەتەوە؟
تا وەڵامی ئەم پرسیارانە نەدرێتەوە، دۆزینەوەکە هەم هەنگاوێکی گرنگ بۆ پاراستنی ئەتۆمی، هەم بەشێکی هێشتا ناتەواو لە پەڕگەی چاڵاکییە نهێنییەکانی حکوومەتی پێشووی سووریادا دەمێنێتەوە.