لایەنگرانی خواردنەوە وزەبەخشەکان دەڵێن دوای خواردنەوەیان زیاتر هەست بە وشیاری و چالاکی دەکەن؛ بەڵام زانایان و پزیشکان پرسیاری ئەوە دەکەن کە ئایا جەستەیان سووتەمەنی و وزەی ڕاستەقینەی دەست دەکەوێت، یان تەنها هەستکردنیان بە ماندوێتی کەم دەبێتەوە؟
جەستەی مرۆڤ بۆ ئەنجامدانی چالاکییەکان پێویستی بە تێکشکاندنی پێكهاتەکانی وەک کاربۆهێدرات و چەوری هەیە بۆ دروستکردنی گەردیلەی ATP کە هەڵگری ڕاستەقینەی وزەیە، بەڵام خواردنەوە وزەبەخشەکان نابەسترێنەوە بەم پرۆسەیەوە.
کافاینی ناو ئەم خواردنەوانە ڕێگە لە وەرگرەکانی ماددەی «ئادینۆسین» (Adenosine) دەگرێت لە مێشکدا — کە بەرپرسە لە دروستکردنی هەستی خەواڵوویی. بەم شێوەیە، کافاین هەستی خەواڵوویی شاراوە دەکات وەک نهێنییەکی کیمیایی، بەبێ ئەوەی پێداویستیی فسیۆلۆجیی جەستە بۆ پشوو خاڵی بکاتەوە.
ڕۆڵی شەکر، تۆرین، گوارانا و ویتامینەکانی B:
شەکر: خواردنەوە شەکردارەکان کالیۆری دابین دەکەن (دەوروبەری ۱۰۸ کیلوکالۆری لە ٢٧ گرام شەکردا)، بەڵام دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی لەناکاوی ئاستی شەکر و پاشان دابەزینی توندی، کە ئەمه نابێتە جێگرەوەیەک بۆ توانای درێژخایەنی جەستە. بەرهەمە بێ‌شەکرەکانیش نزیکەی هیچ وزەیەکی خۆراکییان تێدا نییە.
تۆرین (Taurine): ترشەئەمینێکە بە سروشتی لە جەستەدا هەیە، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە بسەلمێنێت zێدەبوونی تۆرین وزە یان تەرکیز زیاتر دەکات؛ لە یەکێتیی ئەوروپاش ڕێگە نەدراوە لەسەر قوتووەکان بنووسرێت کە تۆرین وزە زیاد دەکات.
گیراوەی گوارانا (Guarana): گیا کۆنتڕۆڵنەکراوەکەی ئامازۆن کافاینێکی زۆری تێدایە کە هێواشتر دەمژرێت. کۆمپانیاکان بۆ خۆدزینەوە لە ڕێژەی دیاریکراوی کافاینی دەستکرد، گوارانا زیاد دەکەن تاوەکو ژەمە کتوپڕەکەی کافاین بەرز بکەنەوە.
ویتامینەکانی B: تەنها کاتالیزۆرن بۆ ئاڵوگۆڕی خۆراک، و ئەگەر جەستە کەمیی ئەم ویتامینانەی نەبێت، بڕی زیاده لە ڕێگەی میزەوە دەردەرێت و نابێتە وزەی زیاتری تاقیگەیی یان ڕاستەقینە.
ڕێکخراوی پاراستنی خۆراکی ئەوروپی (EFSA) جەخت دەکاتەوە کە زۆرخواردنەوەی کافاین دەبێتە هۆی دڵڕاوکێ، کەمخەوی و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن. هەروەها گۆڕینی هەستی وشیاری بە مانای باشتربوونی توانای بڕیاردان و تەرکیز نێت.
لە توێژینەوەیەکی زانکۆی کۆپنهاگن لە ساڵی ٢٠٢٥، دەرکەوتووە کە کافاین تەنها کاریگەرییەکی بچووکی لەسەر خێراییی پەرچکردار هەیە، بەڵام تەرکیز و وردبینی لە ئاستێکی دیاریکراوەوە دوای بەکارهێنانی زیاتر، ڕوو لە دابەزین دەکات.
پزیشکان هۆشداری دەدەن کە تێکەڵکردنی ئەم خواردنەوانە لەگەڵ کحول، یان بەکارهێنانیان وەک جێگرەوەی ئاو لە لایەن وەرزشوانانەوە، مەترسیی توند بۆ سەر تەندروستی دروست دەکات.