ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی پێشبینی دەکات ژمارەی تووشبووانی نوێی شێرپەنجە بگاتە نزیکەی 35 ملیۆن حاڵەت لە ساڵێکدا تا ساڵی 2050، ئەمەش لە کاتێکدایە کە لە ساڵی 2024دا 20.6 ملیۆن حاڵەت تۆمار کراوە، مەگەر ئەوەی ڕێوشوێنی بەپەلە بگیرێتەبەر بۆ بەهێزکردنی خۆپاراستن، دەستنیشانکردنی پێشوەختە و دابینکردنی چارەسەر.
لە کاتێکدا جیھان شاهیدی پێشکەوتنە لە پەرەپێدانی چارەسەر و داهێنانە پزیشکییەکاندا، نوێترین ڕاپۆرتی جیھانی جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم دەستکەوتانە ناگەنە دەستی هەمووان، و هەلی ڕزگاربوون لەم نەخۆشییە هێشتا بە ڕێژەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە شوێنی نیشتەجێبوون و ئاستی داهاتەوە.
ڕاپۆرتی باری جیھانیی شێرپەنجە، کە لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانییەوە بە هەماهەنگی لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی توێژینەوەی شێرپەنجە بڵاوکراوەتەوە، دەری دەخات کە شێرپەنجە هێشتا دووەم گەورەترین هۆکاری مردنە لەسەر ئاستی جیھان لە دوای نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنەوە. ئەم نەخۆشییە ڕۆژانە دەبێتە هۆی زیاتر لە 26,000 حاڵەتی مردن، لەگەڵ تۆمارکردنی نزیکەی 9.7 ملیۆن حاڵەتی مردن لە ساڵێکدا، کە لەو ژمارەیەش زیاتر لە 4.8 ملیۆن حاڵەتی مردنی پێشوەختەیە لەنێوان کەسانی تەمەن 30 بۆ 69 ساڵدا.
ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە لە هەر 5 کەسدا کەسێک لە ماوەی ژیانیدا تووشی شێرپەنجە دەبێت، لە کاتێکدا نزیکەی 92%ی دانیشتووانی جیھان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ (لە ڕێگەی تووشبوونی یەکێک لە ئەندامانی نزیکی خێزانەکەیانەوە) کاریگەر دەبن بەم نەخۆشییە، ئەمەش شێرپەنجە دەکاتە یەکێک لەو ئاستەنگە تەندروستی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییانەی کە زۆرترین کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگاکان هەیە.
سەرەڕای ئەمەش، ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکە جیاوازییەکی بەربڵاوی لە دەرفەتەکانی بەدەستهێنانی چاودێریی تەندروستی لە نێوان وڵاتاندا بەدی کردووە. لە کاتێکدا ڕێژەی مانەوە لە ژیان بۆ ماوەی 5 ساڵ دوای دەستنیشانکردنی شێرپەنجەی مەمک دەگاتە نزیکەی 87% لە وڵاتە داهات بەرزەکاندا، ئەم ڕێژەیە بۆ تەنیا 42% لە وڵاتە داهات نزمەکاندا دادەبەزێت. هەروەها تەنیا 39%ی وڵاتانی جیھان کەمترین خزمەتگوزاریی چارەسەری شێرپەنجە دابین دەکەن، و کەمتر لە سێیەکی وڵاتانیش خزمەتگوزارییەکانی چاودێریی نەخۆشانی شێرپەنجە دەخەنە ناو پاکێجەکانی دڵنیایی تەندروستیی گشتگیرەوە، ئەمەش ملیۆنان نەخۆش لە چارەسەری بنەڕەتی بێبەش دەکات.
بە شێوەیەکی وردتر، ڕاپۆرتەکە ڕوونی کردووەتەوە کە شێرپەنجە بووەتە هۆکاری یەکەمی مردنی پێشوەختە لە 41 وڵاتدا، و هۆکاری دووەم لە 37 وڵات، و هۆکاری سێیەم لە 47 وڵاتدا. بەڵام لە بەرامبەردا، تەنیا 12 وڵات لەسەر ڕێڕەوی ڕاستن بۆ بەدیهێنانی ئامانجی کەمکردنەوەی مردنی پێشوەختەی بەهۆی شێرپەنجەوە بە ڕێژەی یەک لەسەر سێ تا ساڵی 2030، لە کاتێکدا 48 وڵات شاهیدی بەرزبوونەوەی ڕێژەی مردنی پێشوەختەی پەیوەندیدار بە نەخۆشییەکەن، ئەمەش خاوی پڕۆسەی پێشکەوتنی جیھانی لە بەرەنگاربوونەوەی شێرپەنجەدا نیشان دەدات.
لەسەر ئاستی سیاسەتە تەندروستییەکان، ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە 82%ی وڵاتانی جیھان خاوەنی پلانی نیشتمانین بۆ بەرەنگاربوونەوەی شێرپەنجە، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە ساڵی 2010 تەنیا 50% بووە، بەڵام جێبەجێکردنی پلانەکان هێشتا ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە.
لەم بارەیەوە، تێدرۆس ئەدهانۆم غێبرێیسۆس، بەڕێوەبەری گشتیی ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی ڕایگەیاند کە دەرفەتی ڕزگاربوون لە شێرپەنجە “نابێت هەرگیز بەستراو بێت بە شوێنی لەدایکبوون یان ئاستی داهاتەوە”، و جەختی کردەوە کە ناهاوسەنگییەکانی ئێستا “قەدەرێکی حەتمی نین، بەڵکو دەرئەنجامی بژاردە و سیاسەتگەلێکن کە دەکرێت بگۆڕدرێن.”
لە لایەکی دیکەوە، ئەندرێ ئێلبایوی، پسپۆڕی ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی وتی کە گفتوگۆ جیھانییەکان بە ڕێژەیەکی زۆر تیشک دەخەنە سەر تەکنەلۆژیا نوێیەکان و چارەسەرە داهێنەرەکان، “بەڵام ئەمە واقیعی ملیۆنان کەس نییە کە هێشتا لە دواوە جێماون و دەستیان بەو چاودێرییە ناگات کە پێویستیانە.”
دابەشبوونی تووشبوون بە شێرپەنجە لەسەر ئاستی کیشوەرەکان
ڕاپۆرتەکە جیاوازییەکی ڕوون لە دابەشبوونی قورسایی شێرپەنجە لە نێوان ناوچە جیاوازەکاندا پیشان دەدات. لە ساڵی 2024دا، کیشوەری ئاسیا زیاتر لە نیوەی حاڵەتە نوێیەکانی شێرپەنجەی لە جیھاندا تۆمار کردووە بە ڕێژەی 50.7%، هەروەها کۆنترۆڵی 56.5%ی حاڵەتەکانی مردنی کردووە. لە کاتێکدا ئەوروپا تەنیا نزیکەی 9%ی دانیشتووانی جیھان پێکدەهێنێت، بەڵام 21%ی تووشبوونەکان و 20%ی مردنەکانی بەهۆی شێرپەنجەوە تۆمار کردووە. لە بەرامبەردا، زۆرێک لە وڵاتانی ئەفریقا و هەندێک ناوچەی ئاسیا ڕێژەی تووشبوونی کەمتریان هەیە، بەڵام بەهۆی سنوورداریی خزمەتگوزارییەکانی دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنەوە، ناهاوسەنگانە بەدەست ڕێژەیەکی بەرزی مردنەوە دەناڵێنن.
هێشتا شێرپەنجەی سییەکان هۆکاری یەکەمی مردنە بەهۆی شێرپەنجەوە لەسەر ئاستی جیھان. باوترین جۆرەکانی شێرپەنجە لەنێوان پیاواندا بریتین لە شێرپەنجەی سی، پرۆستات، کۆڵۆن و ڕیخۆڵە ڕاستە؛ لە کاتێکدا شێرپەنجەی مەمک لە سەرووی لیستی شێرپەنجەکانی ژنان دێت، لە تەک شێرپەنجەی سی، کۆڵۆن و ڕیخۆڵە ڕاستە.
لەگەڵ ئەمەشدا، ڕاپۆرتەکە پێیوایە کە خۆپاراستن هێشتا یەکێکە لە گرنگترین چەکەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی نەخۆشییەکە، چونکە نزیکەی 4 لە هەر 10 حاڵەتی شێرپەنجە پەیوەستە بە هۆکارەکانی مەترسییەوە کە دەکرێت کەم بکرێنەوە. ئەم هۆکارانەش بریتین لە: کێشانی جگەرە، خواردنەوەی کحول، قەڵەوی، کەمیی چالاکیی جەستەیی، سیستمی خۆراکی ناتەندروست، سەرەڕای هەندێک جۆری هەوکردن وەک ڤایرۆسی گۆبۆکەی مرۆیی (HPV)، هەوکردنی جگەری ڤایرۆسی جۆری B و C، و بەکتریای گەدە (Helicobacter pylori).
ئەلیزابێس فیدرباس، بەڕێوەبەری ئاژانسی نێودەوڵەتیی توێژینەوەی شێرپەنجە ڕایگەیاند کە هەندێک لە وڵاتان بەهۆی سیاسەتە خۆپارێزییەکانەوە سەرکەوتوو بوون لە کەمکردنەوەی ڕێژەی تووشبوون بە هەندێک جۆری شێرپەنجە، بەڵام خێرایی پێشکەوتنەکان هێشتا زۆر خاوترە لەوەی کە پێویستە، و هۆشداریشی دا کە قەڵەوی، کەمجووڵەیی جەستەیی و پیسبوونی هەوا هۆکارن بۆ گۆڕینی شێوازەکانی تووشبوون بە شێرپەنجە لە دەوروبەری جیھاندا.
لێکەوتەکانی شێرپەنجە تەنیا لە لایەنی تەندروستیدا کورت نابنەوە، بەڵکو ڕاپۆرتەکە نەخۆشییەکە وەک یەکێک لە قورسترین قەیرانە دارایی و کۆمەڵایەتییەکان وەسف دەکات کە ڕووبەڕووی خێزانەکان دەبێتەوە. ڕاپرسییەکی ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی لەنێوان ئەو کەسانەی کە شێرپەنجە کاریگەریی لەسەر داناون دەریخستووە کە لانی کەم 45%ی ئەو کەسانە بەدەست تەنگژەی داراییەوە دەناڵێنن، لە کاتێکدا زیاتر لە نیوەی بەشداربووان ڕایانگەیاندووە کە ڕووبەڕووی کێشەی تەندروستیی دەروونی بوونەتەوە. هەروەها زۆربەی ئەو کەسانەی کە چاودێریی نەخۆشانیان کردووە، جەختیان لەوە کردووەتەوە کە باری قورسیان هەڵگرتووە، لەوانەش پێشکەشکردنی چاودێریی بێ بەرامبەر و گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی.