د.عبدالله مەلا وەیسی
سەرۆکی یەکێتی زانایانی ئاینی ئیسلامی کوردستان
لە دوای ڕاگەیاندنی پرۆژەی مزگەوتی گەورەی بارزانی، گفتوگۆ و بۆچوونە جیاوازەکان لە ناو کۆمەڵگەدا فراوان بوون. هەندێک پێیان وایە ئەو سامانی دارایییەی بۆ ئەم پرۆژەیە تەرخان کراوە، باشتر بوو بۆ دروستکردنی قوتابخانە، زانکۆ یان دامەزراوە پەروەردەیی و زانستی بەکاربهێنرایە. ئەم بۆچوونە، هەرچەندە گرنگیی پەروەردە و زانست پشتڕاست دەکات، بەڵام بابەتەکە لە چوارچێوەیەکی تەسک دەبینێت؛ گویی هەڵبژاردن تەنها لەنێوان «مزگەوت» و «قوتابخانە»، یان «زانکۆ» و «نیشانەی شارستانی»دایە.
لە ڕاستیدا، ئەزموونی نەتەوە پێشکەوتووەکان شتێکی ترمان فێر دەکات. هیچ گەلێک پێگەی خۆی لە نێوان نەتەوەکاندا تەنها بە ژمارەی قوتابخانە، زانکۆ یان نەخۆشخانەکان پێکنەهێناوە؛ بەڵکو لەگەڵ بنیاتنانی مرۆڤ و دامەزراندنی دەزگا زانستی و خزمەتگوزارییەکان، گرنگیی بە پاراستن و بەهێزکردنی ناسنامە، میرات و هێما شارستانییەکانی خۆشی داوە. لەبەر ئەوە، پێشکەوتنی ڕاستەقینە کاتێک دەستەبەر دەبێت کە بنیاتنانی مرۆڤ و بنیاتنانی شارستانییەت هاوشان بڕۆن.
مێژوو شایەتی دەدات کە گەلە گەورەکان تەنها بە دروستکردنی دامەزراوە پەروەردەیی و تەندروستی نەوەستان؛ بەڵکو هەمان کات، پرۆژە و نیشانە شارستانییە مەزنەکانیانیش بنیاد نا، ئەوانەی کە بە تێپەڕبوونی کات بوون بە هێمای ناسنامەی نەتەوەیی، نیشانەی شکۆی شارستانی و پەنجەرەی ناساندنی وڵاتەکانیان بۆ جیهان.
ئەگەر ئێستا باس لە فەڕەنسا بکرێت، زۆرێک یەکسەر تۆڕی ئیفڵیان لەبیر دێت؛ هیندستان بە تاج مەحەل، میسر بە هەڕەمەکان، چین بە دیواری گەورە، ئیتالیا بە کۆلۆسیۆم و ئوسترالیاش بە ئۆپەرای سیدنی ناسراون. ئەم شوێنانە تەنها کۆمەڵێک بینای مەزن نین؛ بەڵکو بەشێکن لە بیرەوەری هاوبەشی گەلەکانیان و هێمای ناسنامە و شکۆی نەتەوەیی.
لەبەر ئەوە، ئەگەر هەر نەتەوەیەک هێمایەکی شارستانی هەبێت کە ناسنامە و مێژووی پیشان بدات، ئەوا گەلی کوردیش مافی ئەوەی هەیە خاوەنی نیشانەیەکی جیهانی بێت کە مێژوو، کەلتوور و شارستانییەتی بناسێنێت. لەم ڕوانگەیەوە، مزگەوتی گەورەی بارزانی نابێت تەنها وەک شوێنێکی پەرستش سەیر بکرێت؛ بەڵکو دەتوانرێت وەک پرۆژەیەکی ستراتیژیی شارستانی، کەلتووری و گەشەپێدانی لێ بڕوانرێت.
زۆرێک لە نیشانە ناودارەکانی جیهان لە سەردەمێکدا بنیاد نران کە ئەو وڵاتانە هێشتا هەموو پێویستییەکانیان دابین نەکردبوو. ئەوە بەو مانایە نییە کە پەروەردە و زانست گرنگ نەبوون؛ بەڵکو ئەو وڵاتانە تێگەیشتبوون کە پێشکەوتنی نەتەوە بە هاوسەنگی نێوان بنیاتنانی مرۆڤ و پاراستنی ناسنامەی شارستانی دەستەبەر دەبێت.
هەروەها، ئەزموونی جیهانی نیشان دەدات کە نیشانە شارستانییە گەورەکان ساڵانە ملیۆنان گەشتیار ڕادەکێشن، و لە ڕێگەی گەشتیاری، هوتێلداری، بازرگانی، گواستنەوە و وەبەرهێنانەوە، دەبن بە سەرچاوەیەکی گرنگی گەشەی ئابووری. بەم پێیە، ئەم جۆرە پرۆژانە تەنها خەرجی نین؛ ئەگەر بە باشی پلاندانرابن و بەڕێوەببرێن، دەتوانن لە داهاتوودا ببن بە سەرچاوەی بەردەوامی داهات.
ئەگەر مزگەوتی گەورەی بارزانی بە دیدێکی درێژخایەن و پلاندانانێکی زانستی جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت لە سنووری ئەرکی ئاینی تێپەڕێت و ببێتە ناوەندێکی گشتگیر کە ئەرکی ئاینی، کەلتووری، زانستی و گەشتیاری لە یەک شوێندا کۆ بکاتەوە. دامەزراندنی کتێبخانە، مۆزەخانە، ناوەندی کەلتووری، هۆڵی کۆنگرە و ناوەندی توێژینەوە لەگەڵ ئەم پرۆژەیە، دەتوانێت پێگەی بە هێزتر بکات و لە داهاتوودا هەلی تۆمارکردنی وەک شوێنێکی میراتی جیهانی زیاتر بکات، ئەگەر پێوەرە نێودەوڵەتییەکان بە تەواوی ڕەچاو بکرێن.
لە گرنگترین ئاسەوارە چاوەڕوانکراوەکانی ئەم پرۆژەیە دەتوانرێت ئاماژە بە بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی، بوژاندنەوەی گەشتیاری ئاینی و کەلتووری، ناساندنی مێژوو و میراتی گەلی کورد، هاندانی وەبەرهێنان، دروستکردنی دەرفەتی کار، میوانداری کۆنگرە و چالاکییە زانستی و کەلتوورییەکان، و جێهێشتنی میراتێکی بەهێز بۆ نەوەکانی داهاتوو بکرێت.
لە کۆتاییدا، پێشکەوتنی نەتەوەکان تەنها بە ژمارەی قوتابخانە و زانکۆ پێوانە ناکرێت؛ بەڵکو بە توانایان لە پاراستن و بەهێزکردنی ناسنامە، میرات و هێما شارستانییەکانیش هەڵدەسەنگێندرێت. بۆیە، ئەگەر مزگەوتی گەورەی بارزانی بە دیدێکی ستراتیژی و بەڕێوەبردنێکی دروست جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت لەگەڵ پەیامی ئاینی خۆی، ببێتە هێمایەکی شارستانی، کەلتووری و گەشتیاری بۆ کوردستان، و وەک میراتێکی بەهێز و بەردەوام بۆ نەوەکانی داهاتوو بەجێ بمێنێتەوە.