ساڵانە ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) پێش ڕۆژی جیهانی بەرەنگاربوونەوەی جگەرەکێشان (کە هاوکاتە لەگەڵ 31ی ئایار)، ئاماری نوێ و هۆشدارکەرەوە بڵاودەکاتەوە. بۆ ئەمساڵ، ڕێکخراوەکە دروشمی
“ئاشکراکردنی زەقبوونەوەی خەڵەتێنەرەکان – بەرەنگاربوونەوەی ئالودەبوونی توتن و نیکۆتین”ی بەرزکردووەتەوە، بە مەبەستی پاراستنی نەوەی نوێ لە داوی پڕوپاگەندەی کۆمپانیاکانی توتن.
بەپێی دوایین هەڵسەنگاندنەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، ڕەوشی بەکارهێنانی توتن لە جیهاندا بەم شێوەیەیە:
ژمارەی بەکارهێنەران: نزیکەی 1.2 ملیار کەس لە جیهاندا بەرهەمەکانی توتن بەکاردەهێنن، کە 80% یان لە وڵاتانی کەمداهات یان مامناوەند دەژین.
قوربانیانی ساڵانە: کێشانی جگەرە دەبێتە هۆی گیانلەدەستدانی زیاتر لە 7 ملیۆن کەس لە ساڵێکدا.
جگەرەکێشانی ناڕاستەوخۆ : لەنێو قوربانییەکاندا، 1.6 ملیۆن کەس ئەو کەسانەن کە خۆیان جگەرەکێش نین، بەڵکو تەنها لەبەر بەرکەوتنی دووکەڵی جگەرەی کەسانی تر گیان لەدەستدەدەن.
منداڵان و مێردمنداڵان: زیاتر لە 40 ملیۆن منداڵ لە جیهاندا توتن بەکاردەهێنن، کە لەنێوانیاندا 15 ملیۆن مێردمنداڵ تەمەنیان لە نێوان 13 بۆ 15 ساڵی دایە و جگەرەی ئەلیکترۆنی (Vape) بەکاردەهێنن.
زیانە دارایی و ئابورییەکان
مەترسییەکانی توتن تەنها لەسەر تەندروستی نین، بەڵکو بارگرانییەکی گەورەی ئابووریش دروست دەکەن:
تێچووی گشتیی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان و زیانەکانی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان بەهۆی جگەرەکێشانەوە، ساڵانە دەگاتە 1.4 تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی، ئەمەش یەکسانە بە *1.8%ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهانی (GDP). وڵاتانی تازەپێگەیشتووش نزیکەی 40%ی ئەم تێچووە گەورەیە لەئەستۆ دەگرن.
هەروەها کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی توتن و نیکۆتین شێوازی ئەندازیاریی تایبەت بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی بەرهەمەکانیان سەرنجڕاکێشتر و ئاسانتر بێت بۆ بەکارهێنان، ئەمەش وا دەکات گەنجان بە ئاسانی ئالودە بن و نەتوانن وازی لێبهێنن.
دکتۆر شەریف حەتە، ڕاوێژکاری پزیشکی خۆپاراستن و تەندروستی گشتی ئاماژە بەوە دەکات، گەنجان لە تەمەنی مێردمنداڵیدا بۆ سەلماندنی ههستی “پیاوەتی” ساختە و چاولێکەری گەورەکان یان هاوڕێکانیان، ڕوو لە جگەرەکێشان دەکەن. ئەو جەخت دەکاتەوە کە نێرگەلە و جگەرەی ئەلیکترۆنی بە هیچ شێوەیەک کەممەترسیتر نین لە جگەرەی ئاسایی، چونکە ئاسانیی بەکارهێنانیان وایکردووە مرۆڤ لە ڕۆژێکدا چەندین جار بەکاریان بهێنێت و ڕێژەیەکی زۆر نیکۆتین و ماددەی زیانبەخش بچێتە لەشیەوە.
پێکهاتەی کیمیایی و مەترسییە تەندروستییەکان،
دووکەڵی جگەرە چەکێکی کیمیایی بکوژە، بەجۆرێک کە:
پێکهاتووە لە زیاتر لە 7,000 ماددەی کیمیایی.
لانی کەم 69 ماددەیان هۆکاری سەرەکین بۆ توشبوون بە شێرپەنجە.
جگەرەکێشان هۆکاری سەرەکییە بۆ توشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە، ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، جەڵتە و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن، جگە لەوەی هۆکارە بۆ توشبوون بە زیاتر لە 20 جۆری جیاوازی شێرپەنجە (بەتایبەت شێرپەنجەی سییەکان).
ڕاسپاردەکان بۆ ڕێگری و وازهێنان
1. ئەرکی حکومەتەکان:
ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی داوا لە حکومەتەکان دەکات چەند هەنگاوێکی توند بگرنەبەر، لەوانە:
قەدەغەکردنی هەمەجۆریی تامی جگەرە ئەلیکترۆنییەکان .
قەدەغەکردنی ڕیکلامی بەرهەمەکانی توتن.
ڕاگەیاندنی شوێنە گشتییە داخراوەکان وەک ناوچەی تەواو پاک و بێدووکەڵ.
٢. ئامۆژگاری بۆ ئەوانەی دەیانەوێت وازبهێنن:
دکتۆر شەریف حەتە ئەم ڕێنماییانە پێشکەش بە جگەرەکێشان دەکات:
سەردانیکردنی پزیشکی پسپۆڕ بۆ وەرگرتنی یارمەتی زانستی لە ڕێگەی “پزیشکی ڕەفتاری” (Behavioral Medicine).
ئەنجامدانی وەرزش بە شێوەیەکی بەردەوام.
دۆزینەوەی خولیایەکی تایبەت و خەریکبوون پێیەوە بۆ دوورکەوتنەوە لە بیرکردنەوە لە جگەرە.