جەنگی ئاوەکەلەیی
گرژی و ئاڵۆزەیە بەردەوامەکانی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی عێراق گەیشتووەتە خاڵێکی مه ترسیدار و مووچەی فەرمانبەرانی کوردستان کەوتۆتە بەر تەقەی ناکۆکییەکی ئاڵۆزی سیاسی و ئابووری. ئەم پرسە دوورە لەوەی تەنها بابەتێکی ئیداری بێت، ڕەنگدانەوەی ململانێ قووڵترە کە لەسەر فیدراڵیزم و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان و کاریگەریی جیۆپۆلەتیکی لە عێراقدا ڕاکێشانی عێراق بۆ نێو گرفتێکی دیکە. ڕاگرتنی مووچە و بە سیاسیکردنی شایستە داراییەکان و بەکارهێنانی ستراتیژی ڕێکەوتنەکانی وزە تیشک دەخاتە سەر ململانێیەکی فراوانتر کە مەترسی لەسەر سەقامگیری عێراق و بژێوی خەڵکی هەرێمی کوردستان دروست دەکات. له م نووسینه دا هه وڵ ده ده ین شیکاری ڕاستیه کانی پشت ئه م قه یرانه بیکه ین..
مووچە وەک ئامرازێکی سیاسی
لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراق و لەژێر کاریگەری پێکهاتەکانی ئێستا حکومەتی عێراق و “چوارچێوەی هەماهەنگی” لایەنگری ئێران، تۆمەتبار دەکرێت بەوەی پارەی مووچە وەک چەکێکی سیاسی بۆ فشارخستنە سەر هەرێمی کوردستان بەکارهێناوە. سەرەڕای ئەوەی لیستی مووچەی مانگی ئایاری ٢٠٢٥ دوورە لە کێشەی یاسایی، کارگێڕی، یان دارایی، بەڵام بڕیاری ڕاگرتنی مووچە بە تەواوی بە سیاسیە. ئەم کارە دەستووری عێراق و یاسای بودجە و بڕیاری ژمارە ٢٢٤ی دادگای فیدراڵی پشتگوێ دەخات کە بڕیارە حکومەتی عێراق مووچە بۆ فەرمانبەرانی هەرێم دابین بکات و لە ناکۆکی سیاسی دووریان بخاتەو. بێمتمانەی بەو قوناغە گەشتوە کە هەموو جووڵەیەک بە گومان لێدەڕواندرێت و پێشکەوتن و گەشەی هەرێمی كوردستان بوەتەوە جێگای نیگەرانی سەرکردایەتی سیاسی و نوغبەی حکومڕانی عێراق.
یاسای ئیدارە دارایی و خزمەتگوزاری و شارستانی عێراق بەڕوونی باس لەوە دەکات کە فەرمانبەرانی حکومەت بەبێ دەستوەردان مافی مووچەکانیان هەیە، پرۆسەیەکی شەفاف و هۆشداری و پاساوهێنانەوە هەیە. بەڵام فەرمانبەرانی کورد کە زۆربەیان پێش گواستنەوە سیاسییەکانی عێراق دامەزراون، بەبێ بنەمای یاسایی ڕووبەڕووی بڕینی مووچە و دواکەوتنی ناڕەوا دەبنەوە. ئەم کارە نەک هەر مافەکانیان وەک هاوڵاتی عێراقی پێشێل دەکات بەڵکو نایەکسانییەکی توندیش ئاشکرا دەکات: فەرمانبەران لە پارێزگاکانی دیکەی عێراق مووچە و تەرخانکردنی بودجەی زیادەیان لەسەر بنەمای “خەرجی ڕاستەقینە” وەردەگرن، لەکاتێکدا پشکی حکومەتی هەرێم تەنها بە ڕێژەی 12.67%ی خەرجییەکان حیسابی بۆ دەکرێت، تەنانەت بەس نییە تەنانەت بۆ دابینکردنی مووچە تەنها. ئەمە لە کاتێکدا کە ڕێژەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستان ٪١٥ عێراقە، دەستەڵات و توانای حکومەتی فیدراڵو ئەندامانی نوێنورانی عێراق بۆ خزمەتکردن و ئاوەدانکردنەوە وڵات بوەتە خوێندن لە هەرێمی کوردستان لە کاتێکدا دەتوانن سوودی لێوەربگرن بەڵام پێیان ناکرێت لەبەرئەوەی بەرژەوەندی کەسی و گروپ و لایەنی دەرکی لەسەروی بەرژەوەندیەکانی گەلانی عیراقەوەیە لایان.
داواکاری حکومەتی عێراق بۆ ئەوەی حکومەتی هەرێم هەموو داهاتەکانی ڕادەست بکات لە بەرامبەر تەنها بەشێکی مووچەدا، پرسیارێکی گرینگ دەوروژێنێت: ئایا حکومەتی هەرێم چۆن دەتوانێت حوکمڕانی خۆی بپارێزێت و پارێزگاری لە دەستکەوت و قوربانیەکان بدات ئەگەر سەرچاوەکانی دەرەوەی مووچە لێسەندرێتەوە؟ هەرێمی كوردستان متمانەی بە عێراق نیە کە لەسەرتای دورست بوونیەوە ئەشکەنجە و کوشتن و بڕین وماڵوێرانی زیاتر هیچ دیکەی بۆی نەبوە. گەلی کوردستان دەنگی بە دەستورێکدا کە تێدا بە ڕاشکاوی دەڵێت عێراق وڵاتێکی فێدراڵی ڕەزامەندیە لە ئەنجامی جێبەجێکردنی دەستووری واتا هەڵوەشاندنەوەی ئەو گرێبەست. دەستور دیاری کردوە کە حوکمڕانی چۆن دەبێت و بۆ ئەمەش پێویستی بە بودجە هەیە بۆ ژێرخانی ئابووری و خزمەتگوزارییەکان و گەشەپێدان- هیچ کامیان ناتوانرێت بەدەست بهێنرێت ئەگەر بەغدا بودجەی حکومەتی هەرێم تەنها لە مووچەدا سنووردار بکات و وەک کارتی فشار و هەڕەشە بەکاری بهێنێت بۆ دەستەمۆکردنی هەرێمی كوردستان بۆ ژێر چەتری سیاسەتی تایفی و مەزھەبی. ئەم خنکاندنە داراییە وەک تاکتیکێکی بە ئەنقەست بۆ لاوازکردنی فیدراڵی هەرێمی کوردستان و فشارخستنە سەر حکومەت و هاووڵاتیانی سەیر دەکرێت.
فاکتەری هەرێمی، لە دڵی ئەم ناکۆکییەدا هەوڵی سەربەخۆیی وزە لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە هەیە، کە نموونەی ڕێکەوتنەکانی وزە بە بڕی ١١٠ ملیار دۆلار لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، بەتایبەتی لە هەرێمی سلێمانی کە ئێران ئەو سنورە بە هێڵی بەرگری بەرژەوەندیەکانی خۆی دەبێنێت و پێیوایە هەموو جوڵە و پێشکەوتنێک لەو سنورە دەبێت بە ڕەزامەندی ئەوان بێت چونکە ئەوێ سێبەری چەتری بەرژەوەندیەکانی ئەوانە. لە کاتێکدا مریکا مەبەستی له م ڕێککەوتنانە کەمکردنەوەی پشتبەستنی عێراق بە کارەبای ئێرانە و لەڕێگەی بەرزکردنەوەی بەرهەمی ناوخۆیی، ئەمەش هەنگاوێکە کە ئێرانی وروژاندووە، کە سلێمانی وەک بەشێک لە کایەی نفوزی خۆی دەبینێت. پەیامی ڕاپۆرتکراوی ئێران لە ڕێگەی تەیف سامیەوە کە هۆشداری دەدات لە کاردانەوەکانی، جەخت لەسەر ناڕەزایی ئێران دەکاتەوە لە هاوئاهەنگی حکومەتی هەرێم لەگەڵ ئەمریکا. پاش ڕووداوەکانی دوو ساڵی ڕابردوو هاوپەیمانەکانی ئێران لە ناوچەکە گۆڕانکاری بەسەردا هاتوە و ئەمەش بونە جێگای نیگەرانی قوڵی دۆست و هاوپەیمانە مەزهەبیەکانی. .
کاتی ئەم ڕێککەوتنانە بەرچاوە و لە بارودۆخێکی جیاوازدایە و ئەگەر بەر لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ بوایە ئێران بە کردەوەی سەربازی وەڵامی ئه م هه نگاوانه ی هه رێمی ده یداوه، وەک هێرشی مووشەکی بۆ سەر هەولێر. بەڵام بەهۆی ئەوەی ئێران لە ئێستادا سەرنجی لەسەر ئاستەنگە ناوخۆییەکانە و بەدوای دانوستان لەگەڵ ئەمریکادا دەگەڕێت، ویست و ئیرادەی بۆ ئەو جۆرە کارانە سنووردارە. هاوکات سەرکردایەتی حکومەتی هەرێم کە لە مەسرور بارزانی سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان و بافڵ تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی پێکهاتووە، چالاکانە لەگەڵ هاوتا ئەمریکییەکاندا پەیوەندییان کردووە بۆ دەستەبەرکردنی ئەو ڕێککەوتنانە، ئەمەش پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران و بەغدا زیاتر گرژتر کردووە.
فاکتەر و کاریگەریی نێودەوڵەتی، داهاتی نەوتی عێراق کە لە هەژمارێکی بانکی ئەمریکی لە نیویۆرک دانراوە، خاڵێکی دیکەی ئاڵۆزی زیاد دەکات ئەگەر عێراق بێتیو زیاد لە پێوست فشار لە هاوپەیمانەکەی بکات کە بەو وتەی وەزیرانی دەرەوە و بازرگانی و وزەی ئەمریکا کە سیاسەتی ئەوان لەگەڵ عێراق لەسەر بنەمای دوو خاڵەی بازاڕی ئازاد و ڕێگەدان بە کۆمپانیا ئەمریکیەکان لەگەڵ پارستی بەرژەوەندیەکانی هەرێمی کوردستان. ئەمریکا دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاو لەسەر دارایی عێراق دروست بکات ئەگەر عێراق بەوجۆرەی ئێستا سیاسەت بکات. ئەم داینامیکە هاوپەیمانی ستراتیژی حکومەتی هەرێمە لەگەڵ ئەمریکا بەهێز دەکات، ئەمەش بەڵگەی پەیوەندییە ئاشکراکانی نێوان ئیدارەی ئەمریکا و هەرێمی کوردستانە و ئەگەر ئەموگرفتە زیاتر تەشەنە بکات چاوەڕێی دەکرێت کە ئیداری ئێستای ئەمریکا فشاربکات لە بەغدا بۆ ڕێکەوتن لەگەڵ هەرێمی کوردستان.
خەبات بۆ سەربەخۆیی دارایی
هەوڵەکانی حکومەتی هەرێم بۆ جەختکردنەوە لەسەر پارێزگاری لە مافە نەتەوەیی و دەستووریەکانی خەڵکی کوردستان و لەنێویشیاندا سەرچاوەکا وزە کە سەرچاوەی ململانێی ئێستایە ز بەغدا پێیوایە دەستبەرداگرتنی واتە لاواز کردنی هەرێمی كوردستان. دادگای فیدراڵی عێراق کێشەی زۆری هەبووە بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکانی لەسەر کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان، لە کاتێکدا پەرلەمانی کوردستان یاسای بۆ بەهێزکردنی سەربەخۆیی وزەی هەرێم دەرکردووە. وەزارەتی سامانە سروشتییەکان ڕۆڵێکی سەربەخۆتری لە بەڕێوەبردنی نەوتدا بینیوە و حکومەتی هەرێمیش پەیوەندییە بازرگانییەکانی لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و پەیوەندییە دیپلۆماسییە نافەرمیەکانی لەگەڵ وڵاتانی وەک ئەمریکا و ئەوروپا و وڵاتانی دیکەی ئاسیا و تورکیا بەهێزکردوە لەسەر بنەمای فراوانکردن و پاراستنی بەرژەوەندیەکانی خەڵکی کوردستان. .
په یمانگای فیدرالیزمی نێودە وڵه تی و دەستوور
ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی فیدراڵیزمی نێودەوڵەتی لە سویسرا پشتگیری لە مافی حکومەتی هەرێم دەکات بۆ هەناردەکردنی سەربەخۆی نەوتەکەی، ئەمەش گفتوگۆ و پێگەی هەرێمی كوردستان لە بارەی یاسا ئابووریەکا و وزە هەرێمی كوردستان بەهێزتر دەکات، پشتیوانی لەو بۆچوونی سەرکردایەتی سیاسی کوردستان دەکات کە دەڵێت دورە لە بەڕێوەبردنی فیدراڵی بەڵکو لە هەوڵی بەهێزکردنی حکومەتی فیدراڵدایە تاکو بیکاتە بە حکومەتی ناوەند. ڕەتکردنەوەی بەغدا لە خەرجکردنی پشکی تەواوی بودجەی هەرێمی کوردستان لە کاتێکدا کە چەندین جار ڕێکەوتن کراوە بەڵام حکومەتی فیدراڵ بە بیانووی پاپەند نابێت. تەنانەت دوای ئەوەی حکومەتی هەرێم ڕازی بوو نیوەی داهاتەکانی ڕادەستی بەغدا بکات لە بەرامبەر پێدانی مووچە، وەزارەتی نەوتی عێراق نەیتوانی ڕێککەوتن لەگەڵ کۆمپانیا نەوتییەکان کە لە هەرێم کاردەکەن بکات. ئەمەش کەرتی وزە هەرێمی لاواز کردوە بە مەبەستیش ئەمە دەکرێت تاکو ژێرخان و وەبەرهێنەرانی ئەو کەرتە بێزار بکات بکێشنەوە و لەناوی ببات. ئەم فشارە داراییە شتێکی نوێ نییە و کارتێکی تاکتیکی بەردەستە بۆ هەموو قۆناغەکان و بە هەڵبژاردنیشەوە، بەغدا ڕێوشوێنە ئابوورییەکان بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی دەرئەنجامە سیاسییەکان بگۆڕێت لەبەرژەوەندی کەسێک یاخود لایەنیکدا. نەدانی شایستە دارایی و بودجەی چەندین مانگ و ساڵ و ئێستاش ڕاگرتنی مووچەی هەشت مانگە بۆ فەرمانبەرانی حکومەتی هەرێم پاساوی یاسایی یان لۆژیکی نییە، ئەمەش جەخت لەسەر سروشت و هەستی ڕاستەقینەی سیاسی بەغدا و ناکۆکیەکان دەکاتەوە.
کورد چ بکات
پێویستی بە یەکگرتوویی هەیە و چارەسەری ستراتیژی
بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەو فشارانە، یەکگرتوویی کورد لە پێش هەموو شتێکەوەیە. سەرکردایەتی سیاسیی هەرێمی كوردستان بە وەزیرەکانی بەغداشەوە دەبێت هەڵوێستێکی یەکگرتوو بگرنەبەر بۆ داکۆکیکردن لە شایستە داراییەکانی هەرێم. نوێنەرانی کورد لە ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق پێویستە پلاتفۆرمەکانی بڕیاردان بگۆڕن بۆ فەزای داکۆکیکردن لە مافەکانی هاوڵاتیانی هەرێم کوردستان، بژێوی ژیانیان لەپێشینەی پۆستە سیاسییەکاندا بێت.
هەروەها دەبێت حکومەتی هەرێم ستراتیژێکی فرەلایەن بۆ دەستەبەرکردنی ئۆتۆنۆمی و سەقامگیری دارایی خۆی پەیڕەو بکات:
درێژەدان بە گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا: پێویستە دانوستانەکان لەسەر دەستەبەرکردنی پشکی تەواوی بودجەی حکومەتی هەرێم بێت نەک تەنها مووچە و ئەمەش پێویستی بە حکومەتیێکی بەهێز و یەک دەنگ هەیە.
بەهێزکردنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان: دروستکردنی پەیوەندی بەهێزتر لەگەڵ ئەمریکا و تورکیا و هاوپەیمانەکانی دیکە دەتوانێت کاریگەری دیپلۆماسی و ئابووری دابین بکات.
هەمەچەشنکردنی ئابووری: کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت لە ڕێگەی وەبەرهێنان لە گەشتیاری و پیشەسازی و باشترکردنی سیستەمی باج و گومرگی زۆر گرنگە.
بەرزکردنەوەی یەکێتی ناوخۆیی: هەڵوێستێکی یەکگرتوو لە نێوان لایەنە سیاسییە کوردییەکان، بە هەماهەنگی لە ڕێگەی پەرلەمانی کوردستانەوە، دەتوانێت دەسەڵاتی دانوستانکاری هەرێم بەهێزتر بکات.
سوودوەرگرتن لە هاوپەیمانە نێودەوڵەتی و هەرێمیەکان: بەشداریکردنی ئەکتەرە جیهانییەکان بۆ نێوەندگیری ناکۆکییەکان لەگەڵ بەغدا دەتوانێت ببێتە هۆی دەرئەنجامێکی دادپەروەرانەتر.
ڕاگرتنی مووچەی فەرمانبەرانی کوردستان نموونەیەکی ڕوونی دەستدرێژیە بۆ سەر قوت و بژێوی ژیانی خەڵکی کوردستان و بە سیاسی کردنێیەتی، ئەم بە پشتیوانی دەرکی نەبوە و نابێت. ئەم قەیرانە تەنها پەیوەندی بە مووچەوە نییە بەڵکو ڕەنگدانەوەی ململانێیەکی فراوانترە لەسەر فیدراڵیزم و حوکمڕانی و ئەقڵیەتی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان و ئۆتۆنۆمی هەرێمی كوردستان. ڕێککەوتنەکانی حکومەتی هەرێم لە بواری وزە لەگەڵ ئەمریکا و بەدواداچوون بۆ سەربەخۆیی دارایی هەنگاوێکە بەرەو دووپاتکردنەوەی مافە دەستوورییەکانی، بەڵام گرژییەکانی لەگەڵ بەغدا پەرەپێداوە و حکومەتی فیدراڵ و پێکهاتە و هاوپەیمانەکانی توڕە کردوە لەبەرئەوەی ئەوان بە ئەقڵیەتی ناوەندی بیردەکەنەوە و نەک فیدراڵیزم و باشکردنی ژیان و گوزەرانی خەڵکی عێراق. .
ڕێککەوتنێکی نوێ لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش باشترین ڕێگایە، بەڵام پێویستی بە هەوڵی بەرچاو و سازان و بەرەیەکی یەکگرتووی کوردی هەیە، بەڵام بەبێ گۆڕانکاری لە ئەقڵیەتی نوغبەی حکومڕانی عێراق سەرکەوتو نابێت و دوبارە و چەند بارە دەبیتەوە درێژە دەکێشێت. چارەسەرکردنی ئەم پرسە نەک هەر پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا لە قاڵب دەدات بەڵکو سەقامگیری ئایندەی عێراق و ناوچەکە دیاری دەکات. بۆ ئێستا خەڵکی کوردستان شایستەی دادپەروەری و یەکسانی و مافی بژێوی ژیانی خۆیانن بەبێ ئەوەی لە گەمەیەکی سیاسی هەرێمی و حیزبی و مەزهەبیدا بچەوسێندێندرێنەوە.