بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست، دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) بۆ ماوەی زیاتر لە دە ساڵ (٢٠٠٤-٢٠١٥) جەنگێکی نهێنیی دژی چاندنی خەشخاش لە ئەفغانستان بەڕێوە بردووە، بە بڵاوکردنەوەی تۆوی خەشخاشی تایبەت کە ڕێژەیەکی کەمی ماددە هۆشبەرەکانی تێدایە. ئەم هەوڵانە و قەدەغەکردنی چاندنی خەشخاش لە لایەن تاڵیبانەوە، کاریگەریی گەورەی لەسەر بازاڕی تلیاک لە ئێران دروست کردووە و بووەتە هۆی گفتوگۆ لەسەر ڕێگەپێدانی چاندنی کۆنتڕۆڵکراوی خەشخاش لە نێوخۆی ئێراندا بۆ پێداویستییە دەرمانییەکان.
واشنتۆن پۆست لە ڕاپۆرتەکەیدا، بە پشتبەستن بە ١٤ سەرچاوەی جیاواز، ئاشکرای کردووە کە ئامانجی ئەم ئۆپەراسیۆنە نهێنییە لاوازکردنی بەرهەمهێنانی تلیاک بووە لە ئەفغانستان، کە بۆ ساڵانێکی زۆر گەورەترین بەرهەمهێنەری ماددەی خاوی هێرۆین بوو. ئۆپەراسیۆنەکە لە بەهاری ٢٠٠٤ دەستی پێ کردووە و پێدەچێت تا ساڵی ٢٠١٥ بەردەوام بووبێت، بە بەکارهێنانی فڕۆکەی بارهەڵگری بەریتانیی جۆری C-130 کە تەنیا لە شەواندا فڕیون و سەرنجی سەرەکییان لەسەر پارێزگاکانی ننگەرهار و هەڵمەند بووە، کە زۆرترین چاندنی خەشخاشیان تێدا بووە.
ئەم تۆوانە، کە لە ئەنجامی ساڵانێک توێژینەوەی زانستییەوە بەرهەم هاتبوون و ڕێژەیەکی زۆر کەمی ئەلکالویدەکانیان تێدابوو، بەسەر ناوچەکاندا بڵاو کراونەتەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕووەکە خۆماڵییەکاندا تێکەڵ ببن و جۆرێکی نوێ دروست بکەن کە بەرهەمێکی کەمتر هۆشبەری هەبێت.
بەپێی ڕاپۆرتی نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ماددە هۆشبەرەکان و تاوان (UNODC) لە ڤییەنا، بەرهەمهێنانی تلیاک لە ئەفغانستان لەم ساڵدا نزیکەی یەک لەسەر سێ کەم بووەتەوە و تەنیا ٢٩٦ تۆن تلیاک بەرهەم هاتووە. ئەمەش دوای ئەوە دێت کە تاڵیبان لە ساڵی ٢٠٢٢ چاندنی خەشخاشی قەدەغە کرد.
کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی تلیاک لە ئەفغانستان کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ئێران هەبووە، بەتایبەت کە زیاتر لە ٩٠%ی تلیاکی بەکارهێنراو لە ئێرانەوە لە ئەفغانستانەوە هاوردە دەکرێت. ئەم دۆخە بووەتە هۆی زیادبوونی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرە جێگرەوەکان و کەمبوونەوەی هاوردەکردنی تلیاک بۆ پێداویستییە دەرمانییەکان.
فاتیحە موهاجیرانی، وتەبێژی حکومەتی ئێران، لە مانگی ئەیلولی ئەمساڵدا ڕایگەیاند، چاندنی خەشخاش بۆ پێداویستییە دەرمانییەکان پێش شۆڕشی ئیسلامی لە ئێراندا هەبووە و دواتر هەڵوەشێنراوەتەوە و ئێران ڕووی لە هاوردەکردن کردووە. بەڵام بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکان لە ئەفغانستان و گەمارۆکان، سەرچاوەکانی تلیاک بە خێرایی کەم بوونەتەوە. ئەو ئاماژەی بەوە دا کە حکومەت بڕیاری داوە بەرهەمهێنانی ناوخۆیی بە میکانیزمێکی چاودێرییەوە دەست پێ بکات.
لە هەمان چوارچێوەدا، محەممەد حوسێن محەممەدی، ئەندامی کۆمیسیۆنی دادوەری و یاسایی پەرلەمان، سەرەتای ئەم هەفتەیە ڕایگەیاند کە نزیکەی ٤٠ کاتژمێر کاری شارەزایی و داڕشتنی بەرنامەی کرداری ئەنجام دراوە و پڕۆژەیاسای ڕێگەپێدانی چاندنی کۆنتڕۆڵکراوی خەشخاش لە کۆمیسیۆنەکەدا لەژێر تاوتوێدایە. ئەو ئەم پڕۆژەیاسایەی بە یەکێک لە پڕۆژەیاسا هەرە ئاڵۆزەکان وەسف کرد.
ئەفغانستان بۆ ساڵانێکی زۆر گەورەترین بەرهەمهێنەری تلیاک بوو لە جیهاندا، بەڵام دوای گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵات لە ساڵی ٢٠٢١ و قەدەغەکردنی چاندنی خەشخاش لە ساڵی ٢٠٢٢، بەرهەمهێنانی تلیاک بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە. ئەمەش کاریگەریی گەورەی لەسەر وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەت ئێران، دروست کردووە کە بەشێکی زۆری تلیاکی پێویستی لە ئەفغانستانەوە دابین دەکرد. ئێستا ئێران ڕووبەڕووی کێشەی دابینکردنی تلیاک بۆ پێداویستییە دەرمانییەکان و زیادبوونی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرە جێگرەوەکان بووەتەوە.