پشکنینە زانستییەکان لە پورتوگال نیشانیان داوە دارزەیتوونێک لە «هێردادە دوو پێزۆ» لە ناوچەی ڤیدیگێرا، تەمەنی ٣٧١٣ ساڵە. ئەم دارە، بە «زەیتوونی پێزۆ» ناسراوە، لە ساڵی ٢٠٢١دا پشکنرا و بەپێی ئەنجامی هەڵسەنگاندنەکە، کۆنترین دارزەیتوونی ناسراو و پشکنراوی پورتوگالە.
کۆمپانیای دارزەیتوونە هەزارساڵەکان، لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە لەگەڵ زانکۆی تراس ئۆس مۆنتێس و ئاڵتۆ دۆرۆ کار دەکات، ڕایگەیاند ئەم دارە لە هێردادە دوو پێزۆ، لە پارێزگای بێژا هەڵکەوتووە. دارەکە هێشتا زیندووە و توانای دروستکردنی لق و گەڵا و بەرهەمهێنانی زەیتوونی پاراستووە.
پێش پشکنینی «زەیتوونی پێزۆ»، زەیتوونی «مووشاو» لە گوندی مۆریشکاس، سەر بە شاری ئابرانتیش، بە کۆنترین دارزەیتوونی پورتوگال دەناسرا. تیمێکی زانکۆی «تراس ئۆس مۆنتێس و ئاڵتۆ دۆرۆ»، ناسراو بە «UTAD»، لە ساڵی ٢٠١٦دا تەمەنی ئەو دارەی بە ٣٣٥٠ ساڵ هەڵسەنگاند.
بەپێی زانیارییە ناوخۆیییەکان، زەیتوونی مووشاو لە بنکەکەیدا بازنەکەی ١١٫٢ مەترە و بازنەی قەدەکەی لە بەرزیی سنگدا ٦٫٥ مەترە. قەدی دارەکە نێوبۆشە، بەڵام هێشتا زەیتوون بەرهەم دەهێنێت. نێوەندی پاراستنی سروشتی لە پورتوگال ئەو دارەی بە «داری بایەخدار بۆ گشتی» و میراتێکی سروشتی ناساندووە.
زەیتوونی مووشاو نزیکەی ١٣٢٥ ساڵ پێش زایین سەری هەڵ دا؛ واتە لە سەردەمی برۆنزدا و پێش دامەزراندنی زۆرێک لە شار و دەوڵەتە ناسراوەکانی ئەورووپا. لە ماوەی تەمەنی خۆیدا، فینیقی، کێلت–ئیبێری، ڕۆمانی، ڤیزیگۆت و موسڵمانانی بینیوە بە خاکی ئێستای پورتوگالدا تێپەڕ بوون یان لەوێدا نیشتەجێ بوون.
دۆزینەوەی زەیتوونی ٣٧١٣ ساڵەی پێزۆ، ڕیزبەندیی پێشووی گۆڕی. ئەم دارە بۆ نازناوی «داری پورتوگالیی ساڵی ٢٠٢٤» پاڵێورا و لە پێشبڕکێکەدا پلەی سێیەمی بەدەست هێنا. بایەخی ئەم دارە تەنیا لە تەمەنی خۆیدا نییە؛ لە دەشتی دەوروبەریدا ژمارەیەک زەیتوونی کۆنی تر هەن کۆی تەمەنیان بە زیاتر لە ٧ هەزار ساڵ دەخەمڵێنرێت.
دیاریکردنی تەمەنی دارزەیتوونە کۆنەکان کارێکی ئاسان نییە. لە زۆر داردا تەمەن بە ژماردنی بازنە ساڵانەکانی نێو قەد دیاری دەکرێت، بەڵام قەدی زەیتوونی کۆن زۆرجار نێوبۆش دەبێت یان بەهۆی نەخۆشی، کەشوهەوا و قەڵەمکردن شێوەکەی دەگۆڕێت؛ بۆیە وەرگرتنی نموونە لە نێو قەدی دارەکەدا هەمیشە ئەنجامی دڵنیابەخش نادات.
ژۆزێ لوئیس لووزادا، توێژەری زانکۆی ناوبراو، لەگەڵ تیمەکەیدا ڕێبازێکی ماتماتیکیی نازیانبەخشیان پەرە پێ دا. ئەم ڕێبازە تایبەتمەندییەکانی قەد، لەوانە بازنە، تیرە، بەرزی و شێوە دەپێوێت و بە بنکەدراوەی دارزەیتوونە ناسراوەکان بەراوردیان دەکات.
سوودی ئەم ڕێبازە ئەوەیە پێویستی بە بڕینی دار یان دەرهێنانی پارچەی گەورە لە قەدەکەی نییە. ئەمە بە تایبەتی بۆ دارە میراتییەکان گرنگە، چونکە دەرهێنانی نموونە دەتوانێت ڕێگە بۆ نەخۆشی و مێرووی زیانبەخش خۆش بکات. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەنجامەکان «تەمەنی خەمڵێنراو» دەردەخەن، نەک بەرواری وردی سەرهەڵدانی دارەکە.
تیمی زانکۆکە تەمەنی سەدان دارزەیتوونی لە پورتوگال و دەرەوەی ئەو وڵاتە پشکنیوە. لە سانتا ئیریا دا ئازۆیا دارێک بە تەمەنی نزیکەی ٢٨٥٠ ساڵ، لە مۆنساراز دارێک بە تەمەنی ٢٤٥٠ ساڵ و لە دوورگەی مینۆرکای ئیسپانیا زەیتوونێک بە تەمەنی زیاتر لە ٢٣٠٠ ساڵ تۆمار کراون. تیمەکە بۆ پشکنینی دارەکانی فەڕەنسا و ئیسپانیاش بانگهێشت کراوە.
لووزادا درێژخایەنیی تەمەنی زەیتوون بە توانای نوێبوونەوەی دەبەستێتەوە. پارچەیەک لە قەدی کۆنی زەیتوون، تەنانەت دوای زیانێکی گەورەش، دەتوانێت دووبارە پەلک و لق دروست بکات. ڕەگە قووڵەکان، بەرگەگرتنی وشکەساڵی و گونجان لەگەڵ کەشوهەوای دەریای نێوەڕاست یارمەتیی مانەوەی دەدەن. بەو هۆیەوە، توێژەرەکە دەڵێت زەیتوون، ئەگەر لە نەخۆشی و دەستێوەردانی مرۆڤ بپارێزرێت، لە ڕووی تیۆرییەوە توانای ژیانێکی بێسنووری هەیە.
