لەنێوان داڕمانی سیستمە ئیقلیمییەکان و لێکترازانەکانی ناوخۆدا
هاوکێشەی داڕمانی دەستەڵاتە ئیقلیمییەکان و ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان
خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پەرتەوازەیی سیاسیی کورد لەبەردەم نەخشەسازیی نوێی ناوچەکەدا
نووسینی / صادق سيرينی
حەتمییەتی گۆڕانکاریی لەدەستەڵاتە ئیقلیمییەکاندا
گۆڕانکارییە گەورەکانی پەیوەست بەنەخشەی سیاسیی و دابەشبوونی هێز لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەشێكی دانەبڕاون لەپێشهاتە حەتمییەکانی داهاتوو. شیکاریی واقیعییانەی ڕەوتی مێژوو و نەخشەی درێژخایەنی زلهێزە نێودەوڵەتییەکان – کە لەسەر بنەمای هاوسەنگی هێزو سوودو تێچوو مامەڵە دەکەن – ئاماژە بەوە دەکەن کە سیستمی سیاسیی ئێران بەرەو پەککەوتن و لێکترازانی دامەزراوەیی و داڕمانی بنەڕەتی هەنگاو دەنێت، داڕمانێک کە ڕوودانی تەنیا مەسەلەی کاتە. بەدووای ئەم گۆڕانکارییەدا، پێگەو نۆبەی سیاسیی تورکیا دێتە پێشەوە، کە ئەویش بەهەمان شێوە ڕووبەڕووی لێکترازانی ناوخۆیی و پارچە پارچەبوونی پێکهاتەیی دەبێتەوە. کاتێک تێچووی پاراستنی سیستمە کۆنەکان لەسوودەکانیان زیاتر بێت، زلهێزەکان نەخشەی ناوچەکە دەگۆڕن. لێرەدا پرسیاری جەوهەری ئەوەیە: ئایا نەتەوەی کورد تا چەند ئامادەیی نەتەوەیی، کۆمەڵایەتیی و دامەزراوەیی هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم وەرچەرخانە مێژووییانەدا؟
دووڕییانی مێژوویی و ئیفلیجیی بڕیاردانی سیاسی
ئەزموونی بزووتنەوەو سەرهەڵدانە کۆمەڵایەتییەکانی ئەم دواییە، بەتایبەت پاش شەهیدکردنی کچە کوردی ڕۆژهەڵات (ژینا ئەمینی) و سەرهەڵدانی بزووتنەوەی “ژن، ژیان، ئازادی”، سەلماندی کە کۆمەڵگەی کوردی توانایەکی بەرزو تەقینەوەیی هەیە بۆ بەرهەمهێنانی فۆرمی نوێی خەبات. ئەم ڕووداوە دەرفەتێکی زێڕینی مێژوویی ڕەخساند بۆ داڕشتنی بەرنامەیەکی گشتگیرو هاوبەشی نەتەوەیی. ئاراستەکردنی ڕێنیشاندەریی و هۆشدارینامەی نەخشەڕێژکراو بۆ دەستەبژێری سیاسیی کورد، ئامانج لێی داڕشتنی ڕوانگەیەکی پێشوەختەبوو بۆ بەرپەرچدانەوەی قەیرانەکان. بەڵام، بەشێک لەئاراستە سیاسییە کورتبینەکان، عەقڵە کاڵفامەکان و حزبە نابەرپرس و ناپێگەیشتووەکان، بەوەڵامدانەوەیەکی مەترسیدار کەوتنە ناو ئیفلیجیی ستراتیجیی سڕبوون، بێباکیی و کەمتەرخەمییەک کە توانای دەستپێشخەریی و بڕیاردانی مێژوویی لەئەکتەری سیاسی زەوت دەکات. لەزانستی سیاسیدا، کاتێک حزب بەبێ بەرچاوڕوونیی و لەبری ئیڕادەی سەربەخۆ، بکەوێتە دەست ڕەفتاری کاڵفامانەو پەرچەکرداریی، تەنیا کاتێک دەجوڵێت کە ڕووداوەکە ڕوویدابێت و کار لەکار ترازابێت. هەر ئەمەش وایکرد ئەو دەرفەتە مێژووییەی ژینا ئەمینی نەکەوێتە خانەی بەدەستهێنانی دەستکەوتی بەرجەستەو سەروەریی نەتەوەیی.
پارادۆکسی کۆمەڵگەی سیاسیی کورد.. دژەبەرە جەوهەرییەکانی ناوخۆ
سەرباری بەردەست بوونی زەمینەیەکی دەوڵەمەندی جوگرافی، پێگەیەکی گرینگی ناوچەیی و سامانێکی سروشتیی و نیشتیمانیی فراوان، ئاوێتەبوونی هۆکارە ناوخۆییەکان و دروستبوونی تەفرەقە، ناکۆکیی و ململانێی نەزانانە، ڕێگر بووە لەوەبەرهێنانی سیاسییانە لەم توانست و وزە شاراوەیەدا. دیارترین ئەم دژەبەرانە لەچەند ڕەهەندێکی سەرەکیدا کورت دەبنەوە:
ڕەهەندی یەکەم: ئابووریی دەوڵەمەند بەرامبەر نەخوێندەواریی سیاسیی
کەڵەکەبوونی سەرمایەو گەشەی ئابووریی، لەغیابی ژێرخانی فیکریی و عەقڵانییەتی سیاسیی، بووەتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی بڕیاری کورتبینانە. ئەو سەرمایەیەی دەبوو ببێتە بناغەی بونیاتنانی هێزی نەتەوەیی و دامەزراوەیی، زۆرجار بەرەو ململانێ و کێشە بچووکە ناوخۆییەکان ئاراستە کراوە.
ڕەهەندی دووەم: تواناسازیی ماددی بەرامبەر بچووکبوونی ئاسۆی سیاسی
ئامرازەکانی هێز، لەبری ئەوەی بخرێنە خزمەتی پرۆژەیەکی ڕەوا و گشتگیری نەتەوەیی، لەلایەن هەندێک هێزەوە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تەسکە حزبیی و ناوچەییەکان بەکار هێنراون.
ڕەهەندی سێیەم: پێگەی ستراتیجیی و چارەنووسساز بەرامبەر قەیرانی دەروونناسیی سیاسی
لەبری یەکخستنی وزەو تواناکان بۆ بەدەستهێنانی سەروەریی و خۆبەڕێوەبەریی نەتەوەیی، جەنجاڵیی، شەڕەنگێزیی و ناکۆکیی ناوخۆیی بوونەتە ئامرازی تێکشکاندنی هێزو تواناکان. کاتێک ئامانجی گەورەی نەتەوەیی بەلاوە دەنرێت، وزەی ناوخۆیی کۆمەڵگە دەکوژرێت و بەرەو دووبەرەکی و هەڵدێر ئاراستە دەکرێت.
بڕیار لەبەردەم هاوکێشەی مێژوودا..
مێژووی سەدەی ڕابردووی کورد – لەپەیماننامەی لۆزانەوە تا نسکۆی ١٩٧٥، کۆڕەوی ١٩٩١و ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ – بەڕوونی ئەوە دەسەلمێنێت کە نەتەوەی کورد بەبەردەوامی باجی ئامادەنەبوونی ستراتیجی داوە کاتێک نەخشەی سیاسیی ناوچەکە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە.
ئەمڕۆش کورد لەبەردەم دەرفەتێکی مێژوویی و لەهەمانکاتدا هەڕەشەیەکی بوونگەرایی دایە. ڕوودانی ئاڵوگۆڕە گەورەکان لەئێران تەنانەت لە تورکیاشدا، بۆ نەتەوەیەکی هۆشیار، ڕێکخراوو یەکگرتوو، نوێنەرایەتی سەرهەڵدانی دەوڵەتبوون و سەروەریی دەکات، بەڵام بۆ پێکهاتەیەکی پەرتەوازو هێزێکی بێ نەخشەو پلان کە ئاراستەکەی دووچاری درزو لێکترازان بکرێت، دەکرێت ببێتە هۆی داڕمان و وێرانکاریی زیاتر. تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی و دەربازبوونی ئەم کەشتییە شەکەتەی گەلی کوردو گەیاندنی بە کەناری ئارامیی لەم گەردەلول و زریانە سیاسییەدا، کۆبوونەوەی ئیڕادەی نەتەوەییە لەدەوری سەرکردایەتییەکی حەکیم، ئەزموونمەندو دووربین و مێژوویی، سەرکردایەتی سەرۆک بارزانی، کە تاکە سەرکردەی مەیدانە، بتوانێت هاوکێشەکان بەئاقاری ئارامیی و بەرژەوەندیی نەتەوەیی ئاراستە بکات.
ئازاری ڕۆشنفکرو تاكی هۆشیاری کورد لەم ساتەوەختەدا، لەتێنەگەیشتن نییە لەهاوکێشەکان، بەڵکو لەپێشبینیکردن و بینینی ڕوونی ئافات و مەئساتەکانە بەر لەڕوودانیان لەبەرامبەر بەردەوامیی خەمساردیی و ئاراستە بێباکەکانی ناوخۆ کە جڵەوی ئاراستەکردنی ڕووداوەکانییان شێواندووە. ئەمە هەمان ئەو دۆخەیە کە لەفیکریی سیاسیی و فەلسەفەدا پێی دەگوترێت ئازاری زانین و پێشبینیکردن، ئازاری ئەو ڕوانین و بینینە دووربینانەیەی کە گوێی لێ ناگیرێت.