زۆرێک لە بڕوا باوەکان دەربارەی پرۆسەی دابەزاندنی کێش هەڵەن؛ هەندێک پێیان وایە چەوری دەبێتە ماسوولکە، یان ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی میزی ڕۆژانەوە دەردەچێت، یان خانە چەورییەکان بە تەواوی لەناو دەچن. بەڵام ڕاستییە زانستییەکە زۆر سادەتر و سەرنجڕاکێشترە لەوەی بیری لێ دەکرێتەوە: بەشێکی زۆری ئەو چەورییەی لەدەستی دەدەین لە ڕێگەی هەناسەدانەوە جەستە جێدەهێڵێت.
وردەکاریی زانستیی پڕۆسەکە
جەستە چۆن دەست بە سووتاندنی چەوری دەکات؟
بە گشتی، کاتێک کێش کەمدەکات کە جەستە وزەیەکی زیاتر لەوەی لە ڕێگەی خۆراک و خواردنەوەکانەوە وەریگرتووە بپووکێنێتەوە (کەمکوڕیی کالۆری / Calorie Deficit).
دکتۆر «ئادریان دوبرۆڤلسکی»، بەڕێوەبەری بەرنامەی دابەزاندنی کێش لە ناوەندی Hoag لە کالیفۆرنیا، ڕوونیدەکاتەوە کە کاتێک جەستە پێویستی بە وزە دەبێت و خۆراکی بەس نییە، دەچێتە سەر کۆگاکانی خۆی (سەرەتا گلایکۆجین و دواتر چەوری).
لە کاتی شیبوونەوەی چەوریدا، زنجیرەیەک کارلێکی کیمیایی ڕوودەدەن و لە ئەنجامدا دوو ماددەی سەرەکی دروست دەبن: دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO_2) و ئاو (H_2O).
سییەکان؛ کەناڵی سەرەکیی دەربوونی چەوری:
بەپێی توێژینەوەیەکی زانایانی ئوسترالیا لە ساڵی ۲۰۱۴، نزیکەی ۸۴٪ی ئەو چەورییەی لەدەست دەدرێت دەبێتە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و لە ڕێگەی هەناسەدان (هەناسەدانە دەرەوە / Exhalation) جەستە جێدەهێڵێت.
ئەمەش سییەکان دەکاتە ئەندامی سەرەکیی پرۆسەی ڕزگاربوون لە چەوریی جەستە.
ڕۆڵی ئاو و ڕێڕەوەکانی دیکە (۱٦٪):
تەنها نزیکەی ۱٦٪ی چەوری شیبووەوە دەبێتە ئاو.
ئەم ئاوە لە ڕێگەی عەرەقەکردنەوە، میزکردن و شلەمەنییەکانی دیکەی جەستەوە دەردەچێت. بۆیە ئەو بڕوایەی کە دەڵێت چەوری ڕاستەوخۆ دەبێتە میز، لە ڕووی زانستییەوە دروست نییە، بەڵکو میز تەنها ڕێگەیەکە بۆ دەركردنی ئەو ئاوەی لە کارلێکی کیمیایی چەوریدا دروست بووە.
وەرزش و جیاوازیی لەدەستدانی ئاو لەگەڵ چەوریسووتاندن:
وەرزش ڕاستەوخۆ چەوری ناپووکێنێتەوە، بەڵکو پێویستی جەستە بە وزە بەرز دەکاتەوە و مەرجەکانی سووتاندنی چەوری دەستەبەر دەکات.
دابەزینی خێرای کێش دوای وەرزشی سەخت یان سەردانی سۆنا، بە زۆری بەهۆی لەدەستدانی ئاوی جەستەیە نەەک چەوری. ئەم کێشەیە دوای خواردنەوەی شلەمەنی خێرا دەگەڕێتەوە، لە کاتێکدا سووتاندنی ڕاستەقینەی چەوری پێویستی بە کات و پرۆسەی متابۆلیزمی بەردەوام هەیە.